පටුන

හැඳින්වීම

  1. බුදු දහම හඳුනාගනිමු        Download as PDF   
  2. බුදු දහමේ නිවන් මග       Download as PDF   
  3. සරණාගමනය
  4. ශීලය
  5. පින සහ කුසලය
    1. දශ පුණ්‍ය ක්‍රියා
    2. අෂ්ඨ දුෂ්ඨක්ෂණ
  6. භාවනාව
    1. සමථ භාවනාව
    2. විදර්ශනා භාවනාව
  7. අප්‍රමාදය
  8. කර්මය හා පුනර්භවය
  9. පාරමිතා
  10. පඤ්ච ඉන්ද්‍රිය සහ පඤ්ච බල
  11. සප්තාර්ය ධනය
  12. අෂ්ටලෝක ධර්මය
  13. මංගල කරුණු (මහාමංගල සූත්‍රයෙන්)
  14. කරණීය ධර්ම (කරණීයමෙත්ත සූත්‍රයෙන්)
  15. පිරිහීමේ දොරටු (පරාභව සූත්‍රයෙන්)

විද්‍යාවේදී, ත්‍රිපිටකාචාර්ය, ත්‍රිපිටක විශාරද, මහව ඤාණාලෝක හිමි විසින් පළකරනු ලබන ලිපි ‌පෙළකි.

*(මෙහි මතෘකා මත click කිරීමන් අදාල article එකට යනු ලැබේ.)

හැඳින්වීම

තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කොට වදාළා වූ නිවන් මාර්ගය වනාහි උසස් ලෞකික ලෝකෝත්තර සැප විපාක ගෙන දෙන්නා වූ නිවැරදි මාර්ගය වේ. එය අවබෝධයෙන් යා යුතු ගමනකි. එසේම ඒ නිවන් මාර්ගයේ ගමන් කිරීම බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ ආකාරයෙන්ම විය යුතු. ඒ සඳහා නිවැරදි මඟපෙන්වීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. එදා මෙදා තුර ගිහි පැවිදි සම්බන්ධතාවය වූයේ මෙම මඟපෙන්වීම හරහා වේ. බෞද්ධයන් සිය කුදුමහත් සියලු කටයුතු වලදී පැවිදි උතුමන් වහන්සේලාගේ අවවාද අනුශාසනා මත පිහිටා කටයුතු කළ අතර පැවිදි උතුමන් වහන්සේලා ද නිරතුරු සියලුම කටයුතු වලදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනයේ පරිද්දෙන් ගිහි පින්වතුන් නිවන් මාර්ගයෙහි යෙදවූහ. එහෙත් කාර්යබහුල සංකීර්ණ සමාජයක් නිර්මාණය වීමත් සමඟ මෙම සම්බන්ධතාවය ගිලිහී ගිය බව පැහැදිලිව පෙනෙන්නට තිබේ. ඒ නිසාවෙන් ම වර්තමානයේ බෞද්ධයන් වෙත නිවැරදි ධර්මඥාණයෙහි අඩුවක් දක්නට ලැබේ.

            පෙර විසූ ගිහි පින්වතුන් පවා මනා ධර්ම විනය දැනුමකින් යුතු වූ බව අතීත කථාන්තරයන්ගෙන් හෙළි වේ. පැවිදි උතුමන් පිළිබඳ කියනුම කිම. ධර්ම දැනුම පිළිබඳ සමාජයේ අවම මට්ටම ‘හය හතර දැනීම’ සේ ව්‍යවහාර වේ. සාමාන්‍ය එදිනෙදා කටයුතු පිළිබඳවවත් අවබෝධයක් නොමැති දරුවකුට ‘හය හතර නොතේරෙණ අයෙක්’ යැයි ව්‍යවහාර වූයේ එබැවිනි. එහි කියවෙන ‘හය’ නම් සදෙව් ලොකයන් වේ. ‘හතර’ නම් සතර අපායයන් වේ. සුගතිගාමී විපාක ගෙන දෙන හොඳ වැඩ හෝ දුගතිගාමී විපාක ගෙන දෙන නරක වැඩ පිළිබඳවවත් අවබෝධයක් නොමැති බව මෙම ‘හය හතර නොදැනීම’ යන්නෙන් අදහස් විය. මෙයින් හෙළි වන්නේ අතීතයේ විසූ සියලුදෙනා පාහේ අඩුම තරමේ කුසලය හා අකුසලය පිළිබඳව හෝ මනා වැටහීමකින් සිටි බවයි. මෙම දැනීම ගොඩනැගුණේ ගිහි පැවිදි සම්බන්ධතාවය මැනවින් ආරක්ෂා වීම නිසාය. වර්තමාන සමාජයේ වෙසෙන්නන් මෙම අවම දහම් දැනුමවත් නොමැති බව ඇතැම් විට පෙනෙන්නට තිබේ. ඒ නිසාවෙන්ම ධර්මයේ මුවාවෙන් නොයෙක් අධර්මයන් සමාජයට පිවිසෙන්නට පටන්ගෙන තිබේ.

ලොව වෙසෙන සියලුදෙනා පාහේ වර්තමාන ජීවිතය සැපවත්ව ගත කිරීමට කල්පනා කරති. ඒ අතර බෞද්ධ නුවණැතියන් මරණින් මතු සුගතිගාමී වීමටද උතුම් නිර්වාණ විමුක්තිය සාක්ෂාත් කරගැනීමට ද කල්පනා කරති. ඒ සියලුදෙනාගේ එදිනෙදා කටයුතු ධර්මානුකූල වියයුතු වේ. අධර්මයෙන් ජීවත් වන තැනැත්තා මෙලොව දී සැපවත් ජීවිතයක් ගත නොකරනවා මෙන්ම පරලොව දී ද දුකට පත්වේ. එබැවින් බුදුදහමේ උගැන්වෙන නිවැරදි ප්‍රතිපදාව සියලුම දෙනාට වැදගත් වේ. ඒ ප්‍රතිපදාවේ ගමන් කිරීම නිවැරදිව දැනගෙනම කළයුත්තක් වේ. මන්ද ධර්මය වුවද වරදවා ගැනීමෙන් නොයෙක් දුර්විපාක ඇති වන බැවිනි. වර්තමානයේ ඇතැම් බෞද්ධයන් පින් පව් පිළිබඳ පවා නිවැරදි දැනුමක් නොමැති වීමෙන් ධර්මය වරදවා ගනිති. ඇතැම් විට කුසලය යැයි සිතා අකුසලය කරති. අකුසලය යැයි සිතා කුසලය අත්හැර දමති. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ නිවන් මාර්ගයේ ගමන් කරන පුද්ගලයකු සතුව නිවැරදි ධර්ම දැනුමක් තිබීම මෙකල අතිශය වැදගත් වේ.

            බුදුදහම පිළිබඳ මූලික අවබෝධයක් ලබාදෙන නොයෙක් පොත් පත් පැවතිය ද වර්තමාන සමාජය තුළ ඇතැම් ධර්මකරුණු පිළිබඳ නොයෙක් වාද විවාද ඇති වනු දක්නට ලැබේ. එබැවින් ධර්මය පිළිබඳ උනන්දුවක් දක්වන්නන්ගේ ධර්ම දැනුම උදෙසා මෙම ලිපි මාලාව සකස් කරනු ලැබේ. ඒ අනුව බුදුදහමේ එන මූලික කරුණු පිළිබඳව ථෙරවාදී ත්‍රිපිටකාගත මූලාශ්‍ර ඔස්සේ පිළිවෙලට කරුණු ඉදිරිපත් කිරීමක් මෙයින් සිදු වේ. මෙහි දී අති පූජනීය රේරුකානේ චන්දවිමල මහනාහිමියන් විසින් රචිත ‘බෞද්ධයාගේ අත්පොත’ ග්‍රන්ථය ගුරු තැන්හි තබාගත් බව පැවසිය යුතු වේ. එහි එන තවදුරටත් පැහැදිලි කළයුතු කරුණු මෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා තිබේ. ඇතැම් බොහෝ දෙනා නොදන්නා අළුත් කරුණු එක් කොට තිබේ. එසේම බොහෝ දෙනා දන්නා ප්‍රකට කරුණු මෙහි විස්තර නොවේ.

තවද සෑම බෞද්ධයකුම පාහේ නිවන් දැකීම අරමුණු කරගතයුතු බැවින් ත්‍රිපිටකාගත නිර්වාණ මාර්ගය අනුපිළිවෙලින් විස්තර කිරීමක් වශයෙන් මෙම ලිපිමාලාව පෙළගැසේ. එහිදී අර්ථකථා සහිත ථෙරවාදි ත්‍රිපිටකය ඇසුරෙන් ම ඒ ඒ ධර්මවිනය විනිශ්චයන් ඉදිරිපත් කරනු ලැබේ. වර්තමානයේ ඇතැම් ධර්ම දේශකයන් වහන්සේලා පෙළ අර්ථකථාවන්හි නොපැණෙන හුදු සිය මතිමතාන්තර ධර්මය ලෙස හුවා දක්වන බව පෙනෙන්නට තිබේ. එහෙත් මෙම ලිපිමාලාවෙහි හුදෙක් ලේඛකයන්ගේ මතිමතාන්තර ඇතුළත් නොවන බව ද, ත්‍රිපිටකාගත පෙළ අර්ථකථාවන්හි එන කරුණු පමණක්ම දක්වන බව ද වගකීමෙන් යුතුව පැවසිය යුතු වේ.

චිරං තිට්‌ඨතු සද්‌ධම්‌මො, ධම්‌මෙ හොන්‌තු සගාරවා

සබ්‌බෙපි සත්‌තා කාලෙන, සම්‌මා දෙවො පවස්‌සතු. (අත්ථසාලිනී)

1. බුදු දහම හඳුනාගනිමු 

            තථාගත සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ බෝමුල අරා වැඩ හිඳ, සාරාසංඛෙය්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පුරාවට පුරණ ලද බෝධි සම්භාර බලයෙන් මාර පරාජය කොට අවබෝධ කොට වදාළා වූ ද, මුල්ම බුද්ධවචනය වන ‘අනේකජාති සංසාරං’ යනාදි ගාථාවේ පටන් අවසානයේ පිරිනිවන් ඇඳේ වැඩහිඳ වදාළ ‘වයධම්මා සංඛාරා’ යනාදි අවසන් බුද්ධවචනය දක්වා පන්සාලිස් වසරක් මුළුල්ලේ දේශනා කර වදාළා වූ ද සුවාසූ දහසක් ධර්මස්කන්ධය සහ සතරමාර්ග සතරඵල නිර්වාණ සංඛ්‍යාත නව ලෝකෝත්තර ශ්‍රී සද්ධර්මය ‘බුද්ධ ධර්මය’ ලෙස හැඳින්වේ. ඒ බුද්ධ ධර්මය තථාගතයන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසු ශ්‍රාවකයන්ට ශාස්තෘන් වහන්සේ වන බව බුදුරජාණන් වහන්සේම මහාපරිනිර්වාණ සූත්‍රයේ වදාළ සේක. එබැවින් බෞද්ධ සියලූම දෙනා තථාගතයන් වහන්සේගේ දේශනා සංඛ්‍යාත බුද්ධ ධර්මය කෙරෙහි ශ්‍රද්ධා ගෞරව පෙරදැරිව පිළිගෙන සාවධානව අසා පිළිපැදිය යුතු.

බුද්ධ ධර්මයේ බෙදීම්

            තථාගත ශ්‍රී සද්ධර්මය ධර්මය, විනය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. පිටක වශයෙන් සූත්‍රපිටකය, විනය පිටකය, අභිධර්ම පිටකය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. නිකාය වශයෙන් දීඝනිකාය, මජ්ඣිමනිකාය, සංයුත්තනිකාය, අංගුත්තරනිකාය, ඛුද්දකනිකාය වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. අංග වශයෙන් නවාංග ශාස්තෘ ශාසනයක් වේ. ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූහාරදහසක් වේ.

1. ධර්මය විනය වශයෙන්

            ධර්මය, විනය වශයෙන් බුද්ධ දේශනය වර්ගකිරීමේ දී සූත්‍ර පිටකය හා අභිධර්ම පිටකය යන පිටක දෙකම ධර්මය ලෙස හැඳින්වෙන අතර විනය පිටකය, විනය ලෙස හැඳින්වේ. එහි සූත්‍ර පිටකයට දීඝනිකාය, මජ්ඣිමනිකාය, සංයුත්තනිකාය, අංගුත්තරනිකාය, ඛුද්දකනිකාය යනුවෙන් කොටස් පසකි. අභිධර්මපිටකයේ ධම්මසඞ්ගණී ප්‍රකරණය, විභංග ප්‍රකරණය, ධාතුකථා ප්‍රකරණය, පුග්ගල පඤ්ඤත්ති ප්‍රකරණය, කථාවත්ථු ප්‍රකරණය, යමක ප්‍රකරණය, පට්ඨාන ප්‍රකරණය යනුවෙන් ප්‍රකරණ නාමයෙන් හඳුන්වන ග්‍රන්ථ සතකි. විනය පිටකයේ පාරාජිකපාළි, පාචිත්තියපාළි, මහාවග්ගපාළි, චුල්ලවග්ගපාළි, පරිවාරපාළි යනුවෙන් කොටස් පසකි.

2. නිකාය වශයෙන්

නිකාය වශයෙන් බෙදීමේ දී සූත්‍ර පිටකයේ එන පිළිවෙලට දීඝනිකාය, මජ්ඣිමනිකාය, සංයුත්තනිකාය, අංගුත්තරනිකාය හා ඛුද්දකනිකාය යනුවෙන් සියළු බුද්ධ වචනය කොටස් පසකට බෙදේ. එහි දීඝනිකායාදි වශයෙන් මුල් නිකාය සතර සූත්‍රපිටකයේ පිළිවෙලට වන අතර සූත්‍ර පිටකයට අයත් සෙසු ග්‍රන්ථ සියල්ලත් විනය හා අභිධර්ම පිටක දෙකත් ඛුද්දකනිකායට අයත් වේ. ප්‍රමාණයෙන් දීර්ඝ වූ සූත්‍ර තිස් හතරක් (34) දීඝනිකායෙහි සංග්‍රහකර ඇති අතර ප්‍රමාණයෙන් මධ්‍යම ප්‍රමාණ වූ සූත්‍ර එකසිය පණස් දෙකක් (152) මජ්ඣිමනිකාය නම් වේ. සූත්‍ර හත්දහස් හත්සිය හැට දෙකක් (7762) සමාන දේශනා ලක්ෂණයන් අනුව සංයුක්ත ලෙස වර්ග කොට ඇත්තේ සංයුත්තනිකාය නම් වේ. එක් එක් අංගයක් වැඩි වීම් වශයෙන් අංග අනුව සූත්‍ර වර්ගකරමින් දක්වන ලද සූත්‍ර නවදහස් පන්සිය පණස් හත (9557) අංගුත්තරනිකාය නම් වේ. සූත්‍ර පිටකයේ සෙසු ග්‍රන්ථ වන ඛුද්දකපාඨ, ධම්මපද, උදාන, ඉතිවුත්තක, සුත්තනිපාත, විමානවත්ථු, පෙතවත්ථු, ථෙරගාථා, ථෙරිගාථා, ජාතක, නිද්දේස, පටිසම්භිදා, අපදාන, බුද්ධවංශ, චරියාපිටක යන පසලොස (15) ද විනය හා අභිධර්මය යන පිටක දෙකම ද ඛුද්දකනිකාය ලෙස හැඳින්වේ. ඒ බව සුමංගලවිලාසිනී දීඝනිකාය අටුවාවේ

“ඨපෙත්වා චතුරොපෙතෙ – නිකායෙ දීඝආදිකෙ

තදඤ්ඤං බුද්ධවචනං – නිකායො ඛුද්දකො මතො (සුමංගලවිලාසිනී, 18 පි)” යැයි කියන ලදී.

3. නවාංග ශාස්තෘ ශාසනය

අංග වශයෙන් බුද්ධ ධර්මයෙහි නවාංගශාස්තෘ ශාසනයක් වේ. එනම් සුත්ත, ගෙය්‍ය, ව්‍යොකරණ, ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක, ජාතක, අබ්භූතධම්ම, වෙදල්ල යනුවෙනි. එහි ලා

  1. සුත්ත : සියලු විනයපිටකයත්, සුත්තනිපාතයේ මංගල සූත්‍රය යනාදී ලෙස සූත්‍ර යන නාමයෙන් හඳුන්වන තථාගත දේශනත් සුත්ත යන කොටසට අයත් වේ.
  2. ගෙය්‍ය : විශේෂයෙන් සංයුත්ත නිකායේ සගාථක වග්ගය ඇතුළු ගාථා සහිත සූත්‍ර ගෙය්‍ය නම් වේ.
  3. වෙය්‍යාකරණ : සියලු අභිධර්ම පිටකයත්, ගාථා රහිත සූත්‍රත් සෙසු අංග අටට අයත් නොවන යම් දේශනයක් වේද ඒ සියල්ලත් ව්‍යොකරණ නම් වේ.
  4. ගාථා : ධම්මපදය, ථෙර-ථෙරී ගාථා, සුත්තනිපාතයේ සූත්‍ර යන නාමයෙන් හඳුන්වා නොමැති ගාථා ද මීට අයත් වේ.
  5. උදාන : සොමනස්ස සහගත ඤාණයෙන් යුතුව උදන් ඇනීම් වශයෙන් වදාළ උදාන පාළියෙහි එන සූත්‍ර උදාන නම් වේ.
  6. ඉතිවුත්තක : ‘වුත්තං හෙතං භගවතා’ යනාදි ලෙස වදාළ 112කට වැඩියෙන් ඇති සූත්‍ර ඉතිවුත්තක නම් වේ.
  7. ජාතක : අපණ්ණකජාතකය ආදී වූ පන්සිය පණසක් පමණ වූ ජාතක දේශනාවෝ ජාතක නම් වේ.
  8. අබ්භූතධම්ම : ‘චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙ අච්ඡරියා අබ්භූතා ධම්මා ආනන්දෙ’ යනාදී ලෙස දේශනා කර වදාළ බුද්ධවචනය අබ්භූතධම්ම යන්නට අයත්වේ.
  9. වෙදල්ල : නුවණත්, සතුටත් ලැබ ලැබ විචාරා පිළිතුරු දුන් චුල්ලවෙදල්ල සූත්‍රය, මහාවෙදල්ල සූත්‍රය, සම්මාදිට්ඨි සූත්‍රය, සක්කපඤ්හ සූත්‍රය ආදී වූ සූත්‍රාන්තයෝ වෙදල්ල නම් වේ.

මෙසේ  සමස්ථ බුදු දහම නවාංග ශාස්තෘ ශාසනයක් වන බව “ඉධ, භික්‌ඛවෙ, එකච්‌චො පුග්‌ගලො ධම්‌මං පරියාපුණාති සුත්‌තං, ගෙය්‍යං, වෙය්‍යාකරණං.…(අංගුත්තර චතුක්ක නිපාතය)”, “ඉධ පන, භික්‌ඛවෙ, එකච්‌චෙ කුලපුත්‌තා ධම්‌මං පරියාපුණන්‌ති සුත්‌තං, ගෙය්‍යං, වෙය්‍යාකරණං….(මජ්ඣිමනිකාය, අලගද්දූපම සූත්‍රය)” යනාදි වූ බුදුවදනින් පැහැදිලි වේ.

4. ත්‍රිවිධ ශාසනය

            බුද්ධ ශාසනය කොටස් තුනකින් සමන්විත වේ. එනම් පරියත්ති, ප්‍රතිපත්ති, ප්‍රතිවේධ යන ත්‍රිවිධ ශාසනයයි. ඇතැම් විට බුද්ධාගම පිළිබඳව බෞද්ධයන් තුළ ඇත්තේ විහාරස්ථාන, භික්ෂූන් වහන්සේලා, දහම් පොත්පත් පිළිබඳව පමණක් වන හැඟීමකි. ඒ ටික පමණක් ආරක්ෂා වන්නේ නම් බුදු සසුන සුරක්ෂිත වූවා යැයි හැඟීමක් ඇතැමුන් තුළ පවතී. එහෙත් ශාසනය සුරක්ෂිත වන්නේ මෙම ත්‍රිවිධ කොට්ඨාසයන්ම ආරක්ෂා කිරීමෙනි.

            පරියත්තිය යනු ත්‍රිපිටක ධර්මයයි. ශීල, සමාධි, විපස්සනාවෝ, තෙළෙස් (13) ධුතාංග, තුදුස් (14) කඳුවත් ආදිය ප්‍රතිපත්තියයි. ප්‍රතිවේධය යනු ආර්යසත්‍ය ප්‍රතිවේධයයි. එනම් මඟඵල නිවනයි. ඒ අනුව ත්‍රිපිටක ධර්මය සුරක්ෂිත වේ ද එයින් පරියත්ති ශාසනය ආරක්ෂා වූවා වේ. ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය ආදී සතරසංවර ශීලයද, සමාධි, විපස්සනා ආදී භාවනාවන් ද, ධුතාංග, වත්පිළිවෙත් ආදිය ද නොපිරිහෙළා ඉටු කිරීමෙන් ප්‍රතිපත්ති ශාසනය ද ආරක්ෂා වේ. ඒ ප්‍රතිපත්තිය මැනවින් ආරක්ෂා කරන්නේ නම් නොපිරිහෙළා මඟඵල නිවන් සාක්ෂාත් කළහැකි බැවින් ප්‍රතිවේධ ශාසනය ද සුරක්ෂිත වේ. යම් කළෙක නැණවත් භික්ෂුවක් වෙයි ද, හෙතෙමේ පරියත්තිය උගෙන ප්‍රතිපත්ති, ප්‍රතිවේධයන් ද සාක්ෂාත් කරගන්නා බව සුමංගලවිලාසිනී දීඝනිකායාර්ථකථාවේ සඳහන් වේ.

“පඤ්ඤවා භික්ඛු පරියත්තිං සුත්වා ද්වෙපි පූරෙති. තස්මා පරියත්තියා ඨිතාය සාසනං ඨිතං හොති (සුමංගලවිලාසිනී, 654පි)” යනුවෙනි. එබැවින් පරියත්ති ශාසනය ආරක්ෂා වීමෙන් ප්‍රතිපත්ති, ප්‍රතිවේධ ශාසනයන් ආරක්ෂා වීමට ද උපකාරයක් වේ. ත්‍රිපිටක ධර්මය හොඳින් දන්නා භික්ෂූන්ගෙන් තොරව කිසිදු ලෙසකින් ශාසනයේ පැවැත්මක් නොමැති බව මෙයින් අදහස් වේ. එහෙත් එපමණකින්ම ශාසනය ආරක්ෂා වූයේ නොවේ. ත්‍රිපිටක ධර්ම සංඛ්‍යාත පරියත්තිය සමඟ ශීලාදි ප්‍රතිපත්තිය ද අතනොහැර සිටිනා භික්ෂුව පමණක්ම මගඵල නිවන් සාක්ෂාත් කරගන්නේය.

 

2. බුදු දහමේ නිවන් මග 

බෞද්ධයන්ගේ ප්‍රධාන අරමුණ විය යුත්තේ නිවන් සාක්ෂාත් කරගැනීමයි. තථාගත සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ලොවට පහළ වන්නේ ලෝකසත්වයා හට මෙම නිවන් මඟ පැහැදිලි කරදීම සඳහා වේ. එබැවින් ලෝකයේ බොහෝ දෙනාගේ හිත සුව පිණිස උපදින එකම පුද්ගලයා තථාගත අරිහත් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ බව අංගුත්තර ඒකක නිපාතයේ සඳහන් වේ.

“එකපුග්‌ගලො, භික්‌ඛවෙ, ලොකෙ උප්‌පජ්‌ජමානො උප්‌පජ්‌ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්‌පාය අත්‌ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්‌සානං. කතමො එකපුග්‌ගලො? තථාගතො අරහං සම්‌මාසම්‌බුද්‌ධො. අයං ඛො, භික්‌ඛවෙ, එකපුග්‌ගලො ලොකෙ උප්‌පජ්‌ජමානො උප්‌පජ්‌ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්‌පාය අත්‌ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්‌සානං ”(අංගුත්තර ඒකක නිපාතපාළි)

මහණෙනි, ලෝකයෙහි එක් පුද්ගලයෙක් උපදිනුයේ බොහෝ දෙනාගේ හිත සුව පිණිස, ලෝකයාට අනුකම්පාව පිණිස, දෙව්මිනිසුන්ගේ අර්ථය පිණිස, හිතවැඩ පිණිස, සැපය පිණිස උපදියි. කවර එක් පුද්ගලයෙක් ද යත්? තථාගත අරිහත් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ය. මහණෙනි මේ එක් පුද්ගල තෙමේ ලොකයෙහි උපදිනුයේ බොහෝ දෙනාගේ හිත සුව පිණිස, ලෝකයාට අනුකම්පාව පිණිස, දෙව්මිනිසුන්ගේ අර්ථය පිණිස, හිතවැඩ පිණිස, සැපය පිණිස උපදියි” යනුවෙනි.

            එබැවින් ඒ තථාගත සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළව සත්වයන් හට නිවන් මඟ පැහැදිලි කර දෙන සේක. එසේ පැහැදිලි කරන නිවන් මඟ ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා යනුවෙන් ත්‍රි ශික්ෂාවකින් සමන්විත වේ. ඒ බව බොහෝ සූත්‍ර දේශනා ආදියෙන් පැහැදිලි වේ.

            “සබ්බපාපස්ස අකරණං – කුසලස්ස උපසම්පදා

            සචිත්තපරියොදපනං – එතං බුද්ධානුසාසනං”

යනු සියලු බුදුවරයන්ගේ අනුශාසනයයි. එහි පැවසෙන්නේ ද ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත නිවන් මාර්ගය වේ. සියලු පව් නොකිරීමෙන් ශීලය අදහස් වේ. කුසලධර්මයන් ඇතිකර ගැනීමෙන් හා  සිත පිරිසිදු කරගැනීමෙන් සමාධි ප්‍රඥාවෝ අදහස් වේ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ නිවන් මඟ ගමන් කරන්නවුන් විසින් පළමුකොට ශීලය පිරිසිදු කරගත යුතු වේ. එසේම ලෞකික සමාධියද, විදසුන් නුවණ සංඛ්‍යාත ප්‍රඥාවද වැඩිදියුණු කරගැනීමෙන් නිවන් සාක්ෂාත් කරගත හැකි වේ.

            ශීලයෙන් තොර නිවන් අවබෝධයක් ඇති බවට ඇතමෙක් මෙකල පවසන නමුදු බුද්ධදේශනාවෙහි සෑම තැනකම පාහේ ශීලය මුල්කරගත් නිවන් මාර්ගයක් දේශනා වන බව පැවසිය යුතු වේ. මහා පරිනිර්වාණ සූත්‍රයේ දී බුදුරජාණන් වහන්සේ,

“ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්‌ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්‌ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්‌ඤා මහප්‌ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්‌ඤාපරිභාවිතං චිත්‌තං සම්‌මදෙව ආසවෙහි විමුච්‌චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්‌ජාසවා”  (මහාපරිනිබ්බාණ සූත්‍රය)                           

ශීලය මෙසේය. ශීලය මෙපමණක් ය. සමාධිය මෙසේය. මෙපමණක්ය. ප්‍රඥාව මෙසේය. මෙපමණක් ය. යම් ශීලයක පිහිටා මාර්ග සමාධියක්, ඵල සමාධියක් උපදවාද එම සමාධිය මහත්ඵල මහානිසංස වේ. යම් සමාධියක පිහිටා මාර්ගප්‍රඥාවක්, ඵලප්‍රඥාවක් උපදවයි ද ඒ ප්‍රඥාව සමාධියක පිහිටා වඩනලද බැවින් මහත්ඵල මහානිසංස වේ. යම් ප්‍රඥාවක පිහිටා මාර්ග, ඵල සිතක් උපදවාද ඒ සිත ප්‍රඥාවෙන් පරිභාවිත බැවින් මැනවින් ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදේ. (අරිහත් ඵලයෙන් නිවන් අවබෝධ වේ)” යනුවෙන් ශීලය සමාධියටත්, සමාධිය ප්‍රඥාවටත්, ප්‍රඥාව නිවන් අවබෝධයටත් උපකාර වන බව වදාළ සේක.

            මෙසේ බුදු සසුනේ නිවන් මාර්ගයේ ආරම්භය ශීල සංවරය වේ. ශීල සංවරයක පිහිටා සමථ විදර්ශනා භාවනා වැඩීමෙන් සමාධියත්, ප්‍රඥාවත් වැඩී නිර්වාණාවබෝධය වේ. එබැවින් නිවන් දකිනු රිසි සියලු දෙනාම තම තමන්ගේ ශීලය පිරිසිදු කරගෙන සමථ විදර්ශනා භාවනා වැඩිය යුතු.

  • ශීලය

            කය, වචනය දෙක සංවර කරගැනීම ශීලය ලෙස හැඳින්වේ. කයින් සහ වචනයෙන් සිදු වන ප්‍රාණඝාතාදි අකුසලයන්ගෙන් වෙන් වීමත් විහාර බෝමළු හැමදීම් ආදී වත්පිළිවෙත් කිරීමත් යන සියල්ල ශීලය යන්නට අයත් වේ. ශීලය යනු කුමක්ද? යන පැනයට විශුද්ධිමාර්ගයේ “පාණාතිපාතාදීහි වා විරමන්තස්ස වත්තපටිවත්තං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනාදයො ධම්මා” යනුවෙන් ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළකෙන පුද්ගලයාගේ සහ වත්පිළිවෙත් පුරන පුද්ගලයාගේ ඒ සඳහා මෙහෙයවන ලද චේතනාව ආදි ධර්මයන් ශීලය ලෙස හැඳින්වේ. නිවන් මගෙහි අංගයක් වන ශීලය යන්නට ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය, ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය, ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය, ප්‍රත්‍ය සන්නිශ්‍රිත ශීලය යන සතර සංවර ශීලයම අයත්වේ. ඒ සතරසංවර ශීලය පිළිබඳ විස්තර විභාගය ඉදිරියේ දැක්වේ.

නිර්වාණ මාර්ගය ආරම්භ වන්නේ ශීල සංවරයෙන් වේ. ඒ බව සංයුත්තනිකායේ සතිපට්ඨාන සංයුත්තයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ එක්තරා භික්ෂුවක් අරබයා වදාළ සේක.

“තස්‌මාතිහ ත්‌වං, භික්‌ඛු, ආදිමෙව විසොධෙහි කුසලෙසු ධම්‌මෙසු. කො චාදි කුසලානං ධම්‌මානං? සීලඤ්‌ච සුවිසුද්‌ධං, දිට්‌ඨි ච උජුකා. යතො ඛො තෙ, භික්‌ඛු, සීලඤ්‌ච සුවිසුද්‌ධං භවිස්‌සති දිට්‌ඨි ච උජුකා, තතො ත්‌වං, භික්‌ඛු, සීලං නිස්‌සාය සීලෙ පතිට්‌ඨාය චත්‌තාරො සතිපට්‌ඨානෙ තිවිධෙන භාවෙය්‍යාසි.”

මහණ, එසේ නම් තෙපි කුසල් දහම්හි ආදියම (මුලම) පිරිසිදු කරව. කුසල් දහම් වලට මුල කවරක් ද? යත්, මැනවින් පිරිසිදු වූ ශීලයත්, ඍජු වූ දෘෂ්ටියත් වේ. මහණ යම් කලෙක තොපගේ ශීලය මැනවින් පිරිසිදු වන්නේ ද, දෘෂ්ටියත් ඍජු වන්නී ද, එකල්හි මහණ තෙපි ශීලය ඇසුරුකොටගෙන, ශීලයෙහි පිහිටා සතරසතිපට්ඨානය තුන් අයුරකින් (ආධ්‍යාත්මික, බාහිර, ආධ්‍යාත්මිකබාහිර වශයෙන්) වඩන්නේය” යනුවෙනි.

            එබැවින් නිවන් මාර්ගයේ ගමන් කරන පුද්ගලයා පළමුකොටම සිය ශීලය පිරිසිදු කරගත යුතු වේ. ශීලයෙන් තොරව සමාධියක් හෝ විදර්ශනා ප්‍රඥාවක් ඇතිකරගත නොහැකි වේ. එහෙත් වර්තමානයේ ශීලයෙන් තොරව නිවන් මාර්ගයක් ඇති බවට මතයක් ප්‍රචලිත වෙමින් පවතී. එය වැරදි මතයක් වන අතර යම් පුද්ගලයකුගේ ශීලය අපිරිසිදු වන්නේ නම් කිසිදු ලෙසකින් සමාධියක්, ප්‍රඥාවක් උපදවාගත නොහැකි බව අවධාරණය කළයුතු වේ. යම් පුද්ගලයෙක් ශීලය පිරිසිදු කරගෙන ශීලයෙහි පිහිටා සතර සතිපට්ඨානය ආධ්‍යාත්මික වශයෙන්, බාහිර වශයෙන් හා ආධ්‍යාත්මිකබාහිර වශයෙන් ත්‍රිවිධාකාරයෙන් වඩන්නේ නම් නිවන් මාර්ගයේ ගමන් කරන්නේ වෙයි. එයින් පිටත නිවන් මාර්ගයක් නැත්තේමය.

  • සමාධිය

            කුසල චිත්තේකාග්‍රතාවය සමාධිය නම් වේ. එනම් චිත්ත චෛතසික ධර්ම‍යන් යම් කිසි කුසලාරම්මණයක විසිරෙන්නට නොදී මනාව පිහිටවීම, නොයෙක් අරමුණෙහි වික්ෂිප්ත වන්නට නොදී මනාව තැබීම සමාධිය නම් වේ. ආනාපාන සති භාවනාදි යම් කිසි භාවනා කර්මස්ථානයක නියැලෙන පුද්ගලයාගේ සිත නොයෙක් අරමුණු වල විසිරෙන්නට නොදී ඒ භාවනා ආරම්මණයේ ම එකඟව පවතී ද එය සමාධිය නම් වේ. ශීලයක පිහිටා ඉතා ඕනෑකමින් බලවත් උත්සාහයෙන් යම් භාවනා කර්මස්ථානයක යෙදෙන පුද්ගලයාගේ සිත සමාධිමත් වේ.

            සුදුසු ගුරු ඇසුරකින් ආනාපානසති භාවනාව ආදී තමාට සුදුසු භාවනා කර්මස්ථානයක් ඉගෙන ගෙන ක්‍රමානුකූලව දිනපතා කෙටි වේලාවක් නමුදු භාවනා කරන පුද්ගලයාගේ සිතෙහි සමාධියක් ඇති කරගත හැකි වේ. කලාතුරකින් දිනක පමණක් භාවනා කිරීමෙන් සමාධියක් උපදවාගැනීම අපහසු වේ. නිතර භාවනාවෙහි යෙදෙන පුද්ගලයා කිසියම් භාවනා මනසිකාරයක යෙදී සිටීමෙන් ඔහුගේ සිතේ  කාමච්ඡන්ද ආදී පංචනීවරණ ධර්ම යටපත් වේ. එසේ නීවරණ ධර්ම යටපත් වූ සිතේ තරුණ ප්‍රීති ප්‍රමෝදයක් හටගන්නා අතර එයින් ප්‍රීතිමත්ව සිත කය සැහැල්ලු භාවයට පත්වේ. එසේ සැහැල්ලු භාවයට පත්වන පුද්ගලයාට සැපවත් බවක් ඇති වන අතර එයින් සිත සමාධිමත් වන බව බුදුරජාණන් වහන්සේ අජාසත් රජු අරබයා මෙසේ වදාළ සේක.

“පඤ්‌ච නීවරණෙ පහීනෙ අත්‌තනි සමනුපස්‌සතො පාමොජ්‌ජං ජායති, පමුදිතස්‌ස පීති ජායති, පීතිමනස්‌ස කායො පස්‌සම්‌භති, පස්‌සද්‌ධකායො සුඛං වෙදෙති, සුඛිනො චිත්‌තං සමාධියති (සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රය)

            සමාධිය උපචාර සමාධි, අර්පණා සමාධි, ලෞකික සමාධි, ලෝකෝත්තර සමාධි යනාදි වශයෙන් නොයෙක් ආකාරයෙන් වර්ග කෙරේ. ඒ පිළිබඳ විස්තරාත්මක විග්‍රහයක් ඉදිරිපත් කිරීම මෙහි අපේක්ෂා නොකරන බැවින් දැනගනු කැමැත්තෝ විශුද්ධිමාර්ගය ආදිය පරිශීලනයෙන් දත යුතු.

ආනන්තරික සමාධිය

            යම් සමාධියක් ස්වකීය පැවත්මට අනතුරුව ඒකාන්තයෙන්ම ලොකෝත්තර ඵලය ප්‍රදානය කරන්නේ නම් එකී සමාධිය ආනන්තරික සමාධිය නම් වේ. එනම් ලොකෝත්තර මාර්ග සිතෙහි උපදින්නා වූ සමාධිය වේ. එකී සමාධියෙන් අනතුරුව ලෝකෝත්තර ඵලය ලැබීම වළකින්නා වූ කිසිදු අන්තරායක් නැත්තේමය. ඒ බව බුදුරජාණන් වහන්සේ පුද්ගලපඤ්ඤත්ති ප්‍රකරණයේ දී දේශනා කොට වදාළේ සෝතාපත්ති මාර්ගයට පිළිපන් පුද්ගලයා කල්පය විනාශ වන අවස්ථාවේ සිටියේ නම් ඒ පුද්ගලයාගේ සෝතාපන්න භාවය සිදු වන තෙක් කල්ප විනාශය සිදු නොවන බවයි. එහෙයින් මෙම පුද්ගලයා ‘ඨිතකප්පී’ නම් වේ. මෙම මාර්ග සිතෙහි ඇති සමාධිය හා සමවන අන් කිසිදු රූපාවචර හෝ අරූපාවචර සමාධියක් නොමැති බැවින් රතනසූත්‍රයේ දී ‘සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු, සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජති යැයි වදාළ සේක.

  • ප්‍රඥාව

            කුසලචිත්ත සම්ප්‍රයුක්ත විදර්ශනා ඤාණය ප්‍රඥාව නම් වේ. එනම් නාමරූප ධර්මයන් විශේෂයෙන් දැනීම පිළිබඳ ඤාණයයි. අරමුණු දැනීම සංඥාවෙන්ද, විඤ්ඤාණයෙන් ද, ප්‍රඥාවෙන් ද යන තුනෙන්ම සිදු වේ. එහෙත් සංඥාවෙන් සිදු කරන දැනගැනීම හුදු අරමුණු හැඳිනීමක් පමණි. එහි දී අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් අරමුණු පිළිබඳ ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයක් සිදු නොවේ. විඤ්ඤාණයෙන් නිල්, කහ ආදී වශයෙන් අරමුණු දැනගැනීම ද, එම අරමුණු පිළිබඳ අනිත්‍යාදි ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය ද සිදු කරයි. එහෙත් සංස්කාරයන් පිළිබඳ උදය වැය දැකීම් ආදියෙන් නැගී මාර්ගඵල ප්‍රතිවේධයක් සිදු නොවේ. ප්‍රඥාවෙන් අරමුණු දැනගැනීම ද, ඒ පිළිබඳ අනිත්‍යාදි ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය ද, සංස්කාරයන් පිළිබඳ උදය වැය ආදිය දැකීමෙන් වන මාර්ගඵල ප්‍රතිවේධය ද සිදු කරයි. එසේ මාර්ගඵල ප්‍රතිවේධය සිදු කරන්නා වූ විදර්ශනා ඤාණය ප්‍රඥාව නම් වේ.

            මෙම ප්‍රඥාව නොයෙක් අවස්ථා වල දී නොයෙක් ආකාරයෙන් විග්‍රහ කෙරේ. ත්‍රිශික්ෂාවෙහි අධිපඤ්ඤා ශික්ෂාව ලෙස දැක්වේ. සතර ඍද්ධිපාදයන් අතරින් වීමංසා ඍද්ධිපාදය වේ. පඤ්ච ඉන්ද්‍රියයන් අතරින් ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රිය වන අතර පඤ්ච බලයන් අතරින් ප්‍රඥා බලයයි. සප්ත බොජ්ඣඞ්ගධර්මයන් අතරින් ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣඞ්ගය ලෙස දැක්වෙන්නේ ප්‍රඥාවයි. ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගයේ දී සම්මාදිට්ඨි, සම්මාසංකප්ප යන මාර්ගාංග වලින් ප්‍රඥාව දැක්වේ. මෙම ප්‍රඥාව ලෞකික, ලෝකෝත්තර යනාදි නොයෙක් ආකාරයෙන් වර්ග කොට දැක්වේ. ඒ අතරින් එක් වර්ග කිරීමක් මෙසේ දැක්විය හැකි වේ.

චින්තාමය ප්‍රඥාව

            අන් අයකුගෙන් ඇසීමකින් තොරව ලබන ලද ස්වකීය චින්තනයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඇති වූ ප්‍රඥාව චින්තාමය ප්‍රඥාව නම් වේ. විභඞ්ගප්‍රකරණයෙහි මෙය විස්තර කෙරෙන්නේ මෙසේ ය.

තත්‌ථ කතමා චින්‌තාමයා පඤ්‌ඤා? යොගවිහිතෙසු වා කම්‌මායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා සිප්‌පායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා විජ්‌ජාට්‌ඨානෙසු කම්‌මස්‌සකතං වා සච්‌චානුලොමිකං වා රූපං අනිච්‌චන්‌ති වා වෙදනා…පෙ.… සඤ්‌ඤා… සඞ්‌ඛාරා… විඤ්‌ඤාණං අනිච්‌චන්‌ති වා, යං එවරූපිං අනුලොමිකං ඛන්‌තිං දිට්‌ඨිං රුචිං මුතිං පෙක්‌ඛං ධම්‌මනිජ්‌ඣානක්‌ඛන්‌තිං පරතො අසුත්‌වා පටිලභති,  අයං වුච්‌චති චින්‌තාමයා පඤ්‌ඤා” යනුවෙනි.

එනම් නුවණින් කරන ලද්දා වූ (උපායෙන් සම්පාදනය කරන ලද්දා වූ) කර්මායතනයන්හි හෝ ශිල්පායතනයන්හි හෝ විද්‍යාස්ථානයන්හි හෝ යම් කර්මය ස්වකීය යැයි දන්නා වූ නුවණක් වේ ද, රූප වේදනාදිය අනිත්‍යාදි වශයෙන් දැකීම් සංඛ්‍යාත යම් ආර්යසත්‍ය ප්‍රතිවේධයට අනුලොම් වන සත්‍යානුලෝමික විදසුන් නුවණක්, මෙබඳු වූ අනුලෝම ක්ෂාන්තියක්, දෘෂ්ටියක්, රුචියක්, මුතියක්, අපේක්ෂාවක්, ධර්මනිධ්‍යානක්ෂාන්තියක් අනුන්ගෙන් නොඅසා ලබයි ද, අනෙකෙකුගේ උපදේශ වචනය නො අසා තෙමේම සිතනු ලැබේ ද එය චින්තාමය ප්‍රඥාව නම් වේ.

සුතමය ප්‍රඥාව

            අන් අයකුගෙන් අසා දැනගැනීමෙන් ලබන ලද ප්‍රඥාව ශ්‍රැතමය ප්‍රඥාව නම් වේ. එනම් ඉහත දැක්වූ ආකාරයේ කම්මස්සකත ඥාණයක් හෝ සත්‍යානුලෝමික ඤාණයක් හෝ අනෙකකුගෙන් අසා දැනගැනීම් වශයෙන් ලබයි ද එයයි. ඒ බව විභඞ්ගප්‍රකරණයේ මෙසේ සඳහන් වේ.

තත්‌ථ කතමා සුතමයා පඤ්‌ඤා? යොගවිහිතෙසු වා කම්‌මායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා සිප්‌පායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා විජ්‌ජාට්‌ඨානෙසු කම්‌මස්‌සකතං වා සච්‌චානුලොමිකං වා රූපං අනිච්‌චන්‌ති වා වෙදනා…පෙ.… සඤ්‌ඤා… සඞ්‌ඛාරා… විඤ්‌ඤාණං අනිච්‌චන්‌ති වා, යං එවරූපිං අනුලොමිකං ඛන්‌තිං දිට්‌ඨිං රුචිං මුදිං පෙක්‌ඛං ධම්‌මනිජ්‌ඣානක්‌ඛන්‌තිං පරතො සුත්‌වා පටිලභති අයං වුච්‌චති සුතමයා පඤ්‌ඤා.” යනුවෙනි.

එහි සුතමයප්‍රඥා කවර යත්, ප්‍රඥායෙන් කරන ලද කර්මායතනයෙහි ‌හෝ ප්‍රඥායෙන් කරන ලද ශිල්පායතනයෙහිි ‌හෝ ප්‍රඥායෙන් කරන ලද විද්‍යාවෙහි හෝ කර්මස්කතා වූ හෝ සත්‍යානුලෝමික වූ හෝ ‘රූපය අනිත්‍යය’ යි වූ හෝ ‘වේදනාව…..සංඥාව……..සංස්කාරය…….විඥාණය අනිත්‍ය’යි හෝ මෙබඳු යම් අනුලෝමික ක්ෂාන්තියක් දෘෂ්ටියක් රුචියක් මුතියක් ප්‍රේක්ෂාවක් ධර්මනිධ්‍යානක්ෂාන්තියක් මෙරමාගෙන් අසා ලබා ද මේ ශ්‍රැතමය ප්‍රඥායැයි කියනු ලැබේ.

භාවනාමය ප්‍රඥාව

            අන් අයගෙන් අසා හෝ නොඅසා හෝ  තෙමේම භාවනාවෙහි නියැලීමෙන් උපන්නා වූ, මුදුන් පැමිණියා වූ ප්‍රඥාව භාවනාමය ප්‍රඥාව නම් වේ. ඒ බව “සබ්‌බාපි සමාපන්‌නස්‌ස පඤ්‌ඤා භාවනාමයා පඤ්‌ඤා.” යැයි විභඞ්ගප්‍රකරණයේ සඳහන් වේ.

බුදු දහමේ නිවන් මගෙහි විශේෂයෙන් දත යුතු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය පිළිබඳව මීළඟ ලිපියෙන් බලාපොරොත්තු වන්න.