වර්තමානයේ  බොහෝ ධර්ම දේශකයන් වහන්සේලා තථාගත බුදු රජාණන්වහන්සේගේ ධර්මය ලොවට බෙදාදීමේදී බහුල වශයෙන් දේශනා කරන සූත්‍රයකි මධුපිණ්ඩික සූත්‍රය.  ධර්මකාමී බොහෝ දෙනාගේ අභිවෘද්ධිය උදෙසා අපගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් එම සූත්‍රය විවරණය කරන්නෙමු.

මෙම ලිපි ‌පෙළ පූජ්‍ය කඩුවෙල අතුලඤාණ හිමි විසින් සම්පාදනය කරන ලදී.

පටුන

1. මධුපිණ්ඩික සූත්‍රයෙහි මූලික අර්ථ විවරණය           Download as PDF

(ඉදිරි දිනවල ‌මෙම ලිපි බලාපොරොත්තු වන්න)

2. සූත්‍ර පාඨයන්ගේ අර්ථ විවරණය

3. චිත්ත වීථිය තුළ ප්‍රපඤ්චයන් ක්‍රියාත්මක වන අයුරු

(‌‌‌මෙම ලිපි සඳහා පිවිසීමට link එක භාවිතා කරන්න) 

1. මධුපිණ්ඩික සූත්‍රයෙහි මූලික අර්ථ විවරණය

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාක්‍ය ජනපදයෙහි කපිල වස්තු නුවර නීග්‍රෝධාරාමයෙහි වැඩ වසන සමයේ එක් දිනක් පෙරවරු කාලයේ සිවුරු පෙරවා කපිල වස්තු නුවරට පිඬු පිණිස වැඩි සේක. පසුබත් සමයෙහි දිවා විහරණය සඳහා මහා වනයට පිවිස තරුණ බේලුව වෘක්ෂයක් මුල වැඩ සිටියහ.  දණ්ඩපාණී නම් ශාක්‍ය රජතුමා ජඞ්ඝාවිහාරය පිණිස (කෙණ්ඩා විඩාව දුරු කිරීම පිණිස) ඔබමොබ සක්මන් කරනුයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩහුන් ස්ථානයට පැමිණියේය. පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ සාමිචි පිළිසඳරෙහි යෙදී තමාගේ අතෙහි තිබුණු දණ්ඩ තමා ඉදිරියෙන් සිටුවා එම දණ්ඩ මුදුනෙහි දෙඅත් තබා තම බාහුවේ ඉහළ කොටස නිකටෙන් හපා සිටගත්තේය. ඉන්පසු මෙම ප්‍රශ්නය ඇසුවේය.

“ශ්‍රමණ තෙමේ කවර දෘෂ්ටියක් ඇත්තෙක්ද ?  කවරක් ප්‍රකාශ කරනේ ද ?”

“ඇවැත්නි, දෙවියන් සහිත මරුන් සහිත බඹුන් සහිත දෙවි මිනිසුන් සහිත ප්‍රජාවෙහි යම් බඳු දෘෂ්ටියක් ඇත්තෙක් ලෝකයෙහි කිසිවෙකු හාත් විවාද නොකොට සිටී ද, යම් හේතුවක් නිසා කාමයන්ගෙන් විසංයුක්ත කොට විහරණ කරණ, විචිකිච්ඡා රහිත සිඳනා ලද කුකුස් ඇති කුදු මහත් වූ භවයෙහි පහ වූ තෘෂ්ණා ඇති, ඒ ක්‍ෂීණාශ්‍රව බ්‍රාහ්මණයා වෙත ක්ලේශ සඤ්ඤාවෝ අනුශසනය නොකරන්නාහු ද මම එබඳු දෘෂ්ටියක් ඇත්තෙමි. එබඳු ප්‍රකාශ කරන්නෙක් මි” යැයි ප්‍රති පිළිතුරු දුන් සේක.

මෙසේ වදාළ කල්හි දණ්ඩපාණී ශාක්‍යයා හිස සලා දිව නෙරැ නළවා රැලි තුනක් ඇති නළල් රැළියක් නළලත නංවාගෙන  තමාගේ දණ්ඩ ගෙන එතැනින් පිටත්ව ගියේය.

ඉක්බිති සවස් භාගයයෙහි දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සවස් කාලයෙහි සමාපත්තියෙන් නැගිට නිග්‍රෝධාරමය වෙත එළැඹි සේක. එලඹ තමන් වහන්සේ වෙත පණවන ලද ආසනයෙහි වැඩ හුන්හ. ඉන්පසු දණ්ඩපාණී ශාක්‍යයා සමඟ තමන්වහන්සේ කරනා ලද සංවාදය සඟ පිරිසට සැළ කලේය. මෙසේ සැළ කරන ලද කල්හි එහි වැඩහුන් එක්තරා භික්ෂුවක් “ඇවැත්නි, දෙවියන් සහිත මරුන් සහිත බඹුන් සහිත දෙවි මිනිසුන් සහිත ප්‍රජාවෙහි යම් බඳු දෘෂ්ටියක් ඇත්තෙක් ලෝකයෙහි කිසිවෙකු හාත් විවාද නොකොට සිටී ද, යම් හේතුවක් නිසා කාමයන්ගෙන් විසංයුක්ත කොට විහරණ කරණ, විචිකිච්ඡා රහිත සිඳනා ලද කුකුස් ඇති කුදු මහත් වූ භවයෙහි පහ වූ තෘෂ්ණා ඇති, ඒ ක්‍ෂීණාශ්‍රව බ්‍රාහ්මණයා වෙත ක්ලේශ සඤ්ඤාවෝ අනුශසනය නොකරන්නාහු ද මම එබඳු දෘෂ්ටියක් ඇත්තෙමි. එබඳු ප්‍රකාශ කරන්නෙක් මි” යනුවෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිළිතුරු පිළිබඳව තවදුරත් විමසුවේය.

‘‘යතොනිදානං, භික්‌ඛු, පුරිසං පපඤ්‌චසඤ්‌ඤාසඞ්‌ඛා සමුදාචරන්‌ති. එත්‌ථ චෙ නත්‌ථි අභිනන්‌දිතබ්‌බං අභිවදිතබ්‌බං අජ්‌ඣොසිතබ්‌බං. එසෙවන්‌තො රාගානුසයානං, එසෙවන්‌තො පටිඝානුසයානං, එසෙවන්‌තො දිට්‌ඨානුසයානං, එසෙවන්‌තො විචිකිච්‌ඡානුසයානං, එසෙවන්‌තො මානානුසයානං, එසෙවන්‌තො භවරාගානුසයානං, එසෙවන්‌තො අවිජ්‌ජානුසයානං, එසෙවන්‌තො දණ්‌ඩාදාන-සත්‌ථාදාන-කලහ-විග්‌ගහ-විවාද-තුවංතුවං-පෙසුඤ්‌ඤ-මුසාවාදානං. එත්‌ථෙතෙ පාපකා අකුසලා ධම්‌මා අපරිසෙසා නිරුජ්‌ඣන්‌තී”ති

මහණ, යම් හේතුවක් නිසා පුරුෂයා තුළ තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි සඞ්ඛ්‍යාත ප්‍රපඤ්ච කොට්ඨාශයෝ පවත්වත් ද, ඉදින් ඒ දොළොස් ආයතන සංඛ්‍යාත හේතූන්හි මමය මාගේය යැයි අභිනන්දනය කළ යුත්තක්, මමය මාගේය යැයි කිව යුක්කත්, මමය මාගේය යැයි බැසගත යුත්තක් නැත්නම් මෙයම රාග අනුසශයන්ගේ කෙළවරය මෙයම අවිද්‍යා අනුශයන්ගේ කෙළවරය, මෙයම දඬු ගැනීම, සැත් ගැනීම, කලහ, විග්‍රහ, විරුද්ධ කථා, නුඹ නුඹ යැයි කීම, පිසුනු  බස් කීම, මුසාබස් කීම යන මේවාට හේතු වූ චේතනාවන්ගේ කෙළවර  වෙයි. මෙහිම ලාමක වූ අකුශල ධර්මයෝ නිරවශේෂයෙන්ම නිරුද්ධ වෙත්.

මෙසේ වදාළ බුදුරජාණන් වහන්සේ හුනස්නෙන් නැගී විහාරයට වැඩියහ.

  • ප්‍රපඤ්ච යනු කුමක්ද? 

ප්‍රපඤ්ච පදය නිර්වචනය කරනුයේ

ප්‍රමාද කෙරෙත් සත්ව සන්තානයන් සංසාරයෙහි විස්තාරය කෙරෙත්නුයි (පුළුල් කෙරෙත් ) ප්‍රපඤ්ච නමි.

(පපඤ්‌චෙන්‌ති සත්‌තසන්‌තානං සංසාරෙ විත්‌ථාරෙන්‌තීති පපඤ්‌චං, මහාපදානසුත්‌තවණ්‌ණනා – මහාවග්‌ගටීකා). ප්‍රපඤ්ච යන වචනය ප්‍රභව වනුයේ පචි ධාතුවෙනි. එම ධාතුවෙන් පුළුල් කිරීමක්, විස්තාර කිරීමක් අදහස් වේ.

පරමාර්ථ වශයෙන් ප්‍රපඤ්ච යටතට ගැනෙනුයේ තණ්හා, දිට්ඨි.

(පපඤ්‌චසඤ්‌ඤාති තණ්‌හාදිට්‌ඨිපපඤ්‌චසම්‌පයුත්‌තා සඤ්‌ඤා-මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථා-මධුපිණ්‌ඩිකසුත්‌තවණ්‌ණනා)

අවශේෂ අකුසල ධර්මයන් සහ කුසල ධර්මයන් නිසා සසර දිගු වන්නේ නමුදු චතුරාර්ය සත්‍යය දේශනාවේ දී දුක ඇති කිරීමට ප්‍රධාන හේතුව ලෙස තණ්හාව දක්වයි.

(තත්‌ථ කතමං දුක්‌ඛසමුදයං අරියසච්‌චං? යායං තණ්‌හා පොනොභවිකා නන්‌දිරාගසහගතා තත්‍රතත්‍රාභිනන්‌දිනී, සෙය්‍යථිදං – කාමතණ්‌හා, භවතණ්‌හා, විභවතණ්‌හා. – විභඞ්‌ගප්‍රකරණය-සච්‌චවිභඞ්‌ගය) එමෙන්ම මෙම සූත්‍රයේදී තණ්හා සහගත චිත්තොත්පාදයේ යෙදෙන තණ්හා,දිට්ඨි ප්‍රපඤ්ච ලෙස දක්වයි. තණ්හා,දිට්ඨි නිසා සසර දිගු වේ. ඒ තණ්හා, දිට්ඨි නිසා රැස් කරන කුසල අකුසල නිසාය.

උදානට්ඨකථාවෙහි රාගය, ද්වේෂය, මෝහය, තණ්හාව, දිට්‌ඨිය, මානය ප්‍රපඤ්ව ලෙස දක්වයි. (රාගො පපඤ්‌චො, දොසො පපඤ්‌චො, මොහො පපඤ්‌චො, තණ්‌හා පපඤ්‌චො, දිට්‌ඨි පපඤ්‌චො, මානො පපඤ්‌චො – උදානට්ඨකථා- පපඤ්‌චඛයසුත්‌තවණ්‌ණනා)

තවද ඒ ඒ ප්‍රපඤ්චය ඇතිවීමට නිමිත්‌තද එහි දැක්වේ. රාග ප්‍රපඤ්චයට සුභසඤ්‌ඤාව නිමිත්‌ත වේ, ද්වේෂ ප්‍රපඤ්චයට ආඝාතවස්තු නිමිත්‌ත වේ, මොහ ප්‍රපඤ්චයට ආශ්‍රවයෝ නිමිත්‌ත වේ, තණ්‌හා ප්‍රපඤ්චයට වෙදනාව නිමිත්‌ත වේ, දිට්‌ඨි ප්‍රපඤ්චයට සඤ්‌ඤාව නිමිත්‌ත වේ, මාන ප්‍රපඤ්චයට විතර්කය නිමිත්‌ත වේ. (රාගපපඤ්‌චස්‌ස සුභසඤ්‌ඤා නිමිත්‌තං, දොසපපඤ්‌චස්‌ස ආඝාතවත්‌ථු, මොහපපඤ්‌චස්‌ස ආසවා, තණ්‌හාපපඤ්‌චස්‌ස වෙදනා, දිට්‌ඨිපපඤ්‌චස්‌ස සඤ්‌ඤා, මානපපඤ්‌චස්‌ස විතක්‌කො නිමිත්‌තං)

  • නිමිත්ත යනු කුමක් ද ? 

නිමිත්ත යන පදය ත්‍රිපිටක පාලියෙහි නොයෙක් අර්ථවල යෙදේ.

  1. ප්‍රත්‍යය අර්ථයෙන් ‘‘සනිමිත්‌තා, භික්‌ඛවෙ, උප්‌පජ්‌ජන්‌ති පාපකා අකුසලා ධම්‌මා, නො අනිමිත්‌තා’’ති එත්‌ථ නිමිත්‌තන්‌ති පච්‌චයස්‌ස නාමං. – “සනිමිත්‌තා, භික්‌ඛවෙ, උප්‌පජ්‌ජන්‌ති පාපකා අකුසලා ධම්‌මා, නො අනිමිත්‌තා” යන මෙහි නිමිත්තං යනු ප්‍රත්‍යය අර්ථයන්ට නාමයකි. 

‘‘සනිමිත්‌තාති සකාරණා. දුතියාදීසුපි එසෙව නයො. නිදානං හෙතු සඞ්‌ඛාරො පච්‌චයො රූපන්‌ති සබ්‌බානිපි හි එතානි කාරණවෙවචනානෙව.’’ (සනිමිත්‌තවග්‌ගවණ්‌ණනා) – සනිමිත්‌තා යනු කාරණා සහිතය යන්නයි. “දෙවැන්න ආදියෙහිද එම ක්‍රමයමය. නිදානං හෙතු සඞ්‌ඛාරො පච්‌චයො රූපං” යන ඒ සියල්ලම වනාහි කාරණය යන්නට පරියාය වචනයෝමය.

  1. ‘‘අධිචිත්‌තමනුයුත්‌තෙන, භික්‌ඛවෙ, භික්‌ඛුනා පඤ්‌ච නිමිත්‌තානි කාලෙන කාලං මනසිකාතබ්‌බානී’’ති (ම. නි. 1.216) එත්‌ථ කාරණස්‌ස. “මහණෙනි, විදර්ශනාවට පාදකවූ සමාධිය වඩන්නාවූ භික්ෂුව විසින් කලින් කළ කරුණු පසක් මෙනෙහි කළ යුත්තාහුය.”  යන මෙහි කාරණය යන අර්ථය කියන ලදී.

 යෙහි ඵලං නාම යථා උප්‌පජ්‌ජනට්‌ඨානෙ පකප්‌පියමානං විය හොති, තානි නිමිත්‌තානි. තෙනාහ ‘‘කාරණානී’’ති (මූලපණ්ණාස ටීකා – විතක්‌කසණ්‌ඨානසුත්‌තවණ්‌ණනා) යම් ප්‍රත්‍යයක් කරණ කොට උපදනා ඵලය නම්, යම්සේ උපදනා ස්ථානයෙහි පිළියෙළ කළ දෙයක් මෙන් වෙයි. ඒ නිමිත්තයෝය. එබැවින් “කාරණා” යැයි අර්ථකථාවෙහි කීවේය.

  1. ‘‘සො තං නිමිත්‌තං ආසෙවති භාවෙතී’’ති (අ. නි. 9.35) එත්‌ථ සමාධිස්‌ස. – “සො තං නිමිත්‌තං ආසෙවති භාවෙතී” යන මෙහි සමාධියට නිමිත්ත යැයි කියනු ලැබේ.
  1. ‘‘යං නිමිත්‌තං ආගම්‌ම යං නිමිත්‌තං මනසිකරොතො අනන්‌තරා ආසවානං ඛයො හොතී’’ති (අ. නි. 6.27) එත්‌ථ විපස්‌සනාය. ඉධ පන රාගට්‌ඨානියො ඉට්‌ඨාරම්‌මණධම්‌මො ‘‘සුභනිමිත්‌ත’’න්‌ති අධිප්‌පෙතො – ‘‘යං නිමිත්‌තං ආගම්‌ම යං නිමිත්‌තං මනසිකරොතො අනන්‌තරා ආසවානං ඛයො හොති” යන මෙහි විපස්සනාව සඳහා කියන ලදී. මෙහි වනාහි රාගයන්ට හේතු වන ඉෂ්ඨාරම්මණ ධර්මය “සුභනාමිත්තං” යැයි අදහස් කරන ලදී.
  • ආයතන යන්නෙහි අර්ථය 

ඉහත ප්‍රපඤ්ච ඇති වීමට හේතුව ලෙස බුදුරජාණන් වහන්සේ අදහස් කරනුයේ දොළොස් ආයතනයෝය. ආයතන දොළොසකි. එනම් චක්ඛායතනය, රූපායතනය, සෝතායතනය, සද්දායතනය, ඝාණායතනය, ගන්ධායතනය, ජිව්හායතනය, රසායතනය, කායායතනය, පොට්ඨබ්බායතනය, මනායතනය සහ ධම්මායතනයයි.

චක්ෂුරාදි මේ දොළොස කුමක් හෙයින් ආයතන නම් වේද?  ආකාර කිහිපයකින් මෙම පදය විස්තර කෙරේ.

  • “ආයතනතෝ” – චක්ෂු රූපාදීන් කෙරෙහි ඒ ඒ ද්වාරාලම්බණයෙහි හටගන්නා වූ චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝ තම තමාගේ අනුභවනාදි කෘත්‍යයෙන් හටගනිත්නුයි නැගිටිත්නුයි ගැටෙත්නුයි උත්සාහකෙරෙත්නුයි ආයතන නම් වෙයි කියන ලදී.   (චක්ඛුරූපාදීසු හි තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා යෙන යෙන අනුභවනාදිනා කිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝට්ටෙන්ති වායමන්තීති වුත්තං හොති.)
  • “ආයානං තනනතෝ” – ආය නම් රැස් කිරීමයි. ආයසඞ්ඛ්‍යාත වූ ඒ ඒ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් චක්ෂුරාදි දොළොස් ධර්මයෝ තුමූ විස්තර කෙරෙත්නුයි ප්‍රකට කෙරෙත්නුයි ඔවුහු ආයතයෝ නම් වෙති. (තෙ ච පන ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්තීති වුත්තං හොති.)
  • “ආයතස්සච නයනතෝ” – අනවරාග්‍ර සංසාරයෙහි පවතින්නා වූ අතිශයින් දික් වූ සංසාර දුක්ඛය යම් තාක් නොනවත්නේ වේද ඒ තාක් කල් ගෙන යන අර්ථයෙන් මේ දොළොස් ධර්මය ආයතන නම් වෙයි කියන ලදී. (ඉදඤ්ච අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති තාව නයන්තෙව, පවත්තයන්තීති වුත්තං හොති.)

තවද (1) නිවාසාර්ථයෙන්ද (2) ආකරාර්ථයෙන්ද (3) සමෝසරණර්ථයෙන්ද (4) සංජාතිදේශාර්ථයෙන්ද (5) කාරණාර්ථයෙන්දැයි යන පඤ්ච අර්ථයකින් ආයතන නම් වන බව දත යුතුයි. ලෝකයෙහි ඉස්සරායතනය වාසුදේවායතනය යනාදියෙහි ඒ ඒ දෙවියන්ගේ වාසස්ථානය ආයතන යයි කියන ලදී. ස්වර්ණායතනය රජතායනය යනාදියෙහි රන් රිදී ආදීන්ගේ උපදින ස්ථානය හෙවත් ආකරාර්ථය ආයතන යයි කියන ලදී. මේ උදාහරණ ද්වයම ලෝකයෙහි ව්‍යවහාර මාත්‍රයකි. සාසනයෙහි වනාහි “ම‍නෝරමේ ආයතනේ සේවන්ති නං විහඞ්ගමා” යනාදියෙහි සමෝසරණාර්ථය ඒ ඒ දිගින් අවුත් බැස ගන්නා ස්ථානය ආයතන යයි කියන ලදී. “දක්ඛිණපථෝගුන්නං ආයතනං” යනාදියෙහි සංජාත දේශය ආයතන යයි කියන ලදී. “තත්‍ර තත්‍රේව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සති ආයතනේ” යනාදියෙහි කාරණයෙහි ආයතන ශබ්දය පවත්නේයි. මේ පඤ්චාර්ථයම චක්ෂුරාදි දොළොසෙහි යෙදෙන්නේයි.

ඒ කෙසේද යත්,

  1. ආයතන්ති නිවසන්ති එත්ථ චිත්තචෙතසිකාධම්මා තදායත්තවුත්තිතායාති ආයතනානි” යන නිර්වචනයට අනුව ඒ චක්ෂු රූපාදීන් කෙරෙහි චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝ ආයක්තව පැවතීමෙන් ඔවුන් නිශ්‍රය කොට ගෙන වාසයකරත්නුයි, උපදිත්නුයි ආයතන නම් වෙත්. මෙසේ චක්ෂුරාදීහු චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ට නිවාසස්ථාන වන හෙයින් ආයතන නම් වෙත්.
  2. චක්ෂුරාදීන් කෙරෙහි ඒ චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝ ආකීර්ණව (ගැවසීගෙන) පවත්නා හෙයින් ඒ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ට චක්ෂුරාදීහු ආකරයක් වැනි හෙයින් ආකරාර්ථයෙන්ද ආයතන නම් වෙත්‍.
  3. ඒ ඒ ආයතනයෙහි වස්තුද්වාරාලම්බණ වශයෙන් සමෝසරණය වන හෙයින් හෙවත් බැස ගන්නා අර්ථයෙන් චක්ෂුරාදීහු ඒ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ගේ බැස ගැනීමට ස්ථානයක් බඳු හෙයින් ආයතන නම් වෙත්.
  4. ඒ නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ආලම්බන ප්‍රත්‍යභාවයෙන් ඒ ඒ ආයතනයෙහිම උපදනා හෙයින් චක්ෂුරාදීහු ඒ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ගේ සංජාති දේශාර්ථයෙන් ආයතන නම් වෙත්.
  5. ඒ චක්ෂුරූපාදීන්ගේ අභාවයෙන් චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ගේ හටගැන්මක් නැති හෙයින් චක්ෂුරාදීහු ඒ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ගේ හටගැනීමට කාරණ (හේතු) වන අර්ථයෙන් ආයතන නම් වෙත්.

මෙසේ නිවාසාර්ථය, ආකරාර්ථය, සමෝසරණර්ථය, සංජාතිදේශාර්ථය, කාරණර්ථය යන පඤ්චප්‍රකාර අර්ථයකින් ආයතන නම් වන බව දත යුතුයි. එහෙයින් යථෝක්තාර්ථයෙන් “චක්ඛුච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං” යන සමාස විග්‍රහ වශයෙන් චක්ෂුප්‍රසාද වූයේත් හේමය, ආයතන වූයේත් හේමනුයි. චක්ඛායතන නම් වෙයි. සෙසු එකොළොස් ආයතනයන්හිද මෙම නයින් අර්ථ දත යුත්තේය.

ඉහත සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුන් පිළිතුරෙහි “මෙහි ම ලාමක වූ අකුසල ධර්මයෝ නිරවශේෂයෙන්ම නිරුද්ධ වෙත්” යන තැන ‘මෙහි’  යනුවෙන් අදහස් කරනුයේ දොළොස් ආයතනයෝය. කෙළෙස් උපදිනුයේ දොළොස් ආයනයන්හි උපදිත්. මෙසේ යම් තැනක කෙළෙස් උපදනා ලද්දේ ද එහිම නිරුද්ධ වෙත්.

  • ආයතන සතිපට්ඨාන සූත්‍රය තුළින් 

මෙහි අර්ථය සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි දුක්ඛ සමුදය විස්තරයෙහි “මහණෙනි, ඒ මේ තෘෂ්ණාව උපදනේ කොහි උපදී ද? නැවැත නැවැත පවත්නේ (පිහිටනුයේ) කොහි පවතී ද? (පිහිටා ද?) යත්: යමෙක් ලොවැ ප්‍රිය ස්වභාවයෙක් මධුර ස්වභාවයෙක් වේ ද, ඒ තෘෂ්ණාව පහළ වනුයේ මෙහි පහළ වෙයි, පිහිටනුයේ මෙහි පිහිටයි. කිමෙක් නම් ලොවැ ප්‍රිය ස්වභාවයෙක් මධුර ස්වභාවයෙක් වේ ද යත්‍: චක්ෂූස (ඇස) ලොවැ ප්‍රිය ස්වභාවයෙක, මධුර ස්වභාවයෙක. ඒ තෘෂ්ණව උපදිනුයේ මෙහි උපදී, පිහිටනුයේ මෙහි පිහිටයි. ශ්‍රෝතය (කන) … ඝ්‍රාණය (නාසය) … ජිහ්වාව (දිව) … කය … මනස ලොවැ ප්‍රිය ස්වභාවයෙක, මධුර ස්වභාවයෙක. ඒ තෘෂ්ණාව උපදිනුයේ මෙහි උපදී, පිහිටනුයේ මෙහි පිහිටයි. රූපයෝ … ශබ්දයෝ … ගන්ධයෝ … රසයෝ …ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයෝ … ධර්මාලම්බනයෝ ලොවැ ප්‍රිය ස්වභාව ය යැ, මධුර ස්වභාවය යැ. ඒ තෘෂ්ණාව උපදිනුයේ මෙහි උපදී, පිහිටනුයේ මෙහි පිහිටයි

(සා ඛො පනෙසා, භික්‌ඛවෙ, තණ්‌හා කත්‌ථ උප්‌පජ්‌ජමානා උප්‌පජ්‌ජති, කත්‌ථ නිවිසමානා නිවිසති? යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්‌ථෙසා තණ්‌හා උප්‌පජ්‌ජමානා උප්‌පජ්‌ජති, එත්‌ථ නිවිසමානා නිවිසති. ‘‘කිඤ්‌ච ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං? චක්‌ඛු ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්‌ථෙසා තණ්‌හා උප්‌පජ්‌ජමානා උප්‌පජ්‌ජති, එත්‌ථ නිවිසමානා නිවිසති. සොතං ලොකෙ…පෙ.… ඝානං ලොකෙ… ජිව්‌හා ලොකෙ… කායො ලොකෙ… මනො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්‌ථෙසා තණ්‌හා උප්‌පජ්‌ජමානා උප්‌පජ්‌ජති, එත්‌ථ නිවිසමානා නිවිසති. රූපා … සද්‌දා … ගන්‌ධා … රසා … ඵොට්‌ඨබ්‌බා … ධම්‌මා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්‌ථෙසා තණ්‌හා උප්‌පජ්‌ජමානා උප්‌පජ්‌ජති, එත්‌ථ නිවිසමානා නිවිසති”) 

ලෙසද, දුක්ඛ නිරෝධය දක්වන කොටසෙහි “ඒ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වනුයේ මෙහි ප්‍රහීණ වේ, නිරුද්ධ වනුයේ මෙහි නිරුද්ධවෙයි. කිමෙක් නම් ලොවැ ප්‍රිය ස්වභාව මධුර ස්වභාව වේ ද යත්: චක්ෂුස (ඇස) ලොවැ ප්‍රිය ස්වභාවයෙක, මධුර ස්වභාවයෙක…. ශ්‍රොත්‍රය … ඝ්‍රාණය … ජිහ්වාව … කය … මනස ලොවැ ප්‍රිය ස්වභාවයෙක, මධුර ස්වභාවයෙක. ඒ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වනුයේ මෙහි ප්‍රහීණ වෙයි, නිරුද්ධ වනුයේ මෙහි නිරුද්ධ වෙයි.රූපයෝ … ශබ්දයෝ … ගන්ධයෝ … රසයෝ … ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයෝ … ධර්මාලම්බනයෝ ලොවැ ප්‍රිය ස්වභාව යැ, මධුර ස්වභාව යැ, ඒ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වනුයේ මෙහි ප්‍රහීණ වේ. නිරුද්ධ වනුයේ මෙහි නිරුද්ධ වෙයි.

(කිඤ්‌ච ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං? චක්‌ඛු ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්‌ථෙසා තණ්‌හා පහීයමානා පහීයති, එත්‌ථ නිරුජ්‌ඣමානා නිරුජ්‌ඣති. සොතං … ඝානං … ජිව්‌හා … කායො … මනො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්‌ථෙසා තණ්‌හා පහීයමානා පහීයති, එත්‌ථ නිරුජ්‌ඣමානා නිරුජ්‌ඣති.රූපා … සද්‌දා … ගන්‌ධා … රසා … ඵොට්‌ඨබ්‌බා … ධම්‌මා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්‌ථෙසා තණ්‌හා පහීයමානා පහීයති, එත්‌ථ නිරුජ්‌ඣමානා නිරුජ්‌ඣති.)  

යන ක්‍රමයෙන් දොළොස් ආයතනයන්හි උප්පත්තියද නිරෝධයද වදාරන ලදී. තණ්හාව දොළොස් ආයතනයන්හි ඉපිද නිවනට පැමිණ නිරෝධ වූයේ ආයතනයන්හි නැවත හැසිරීමකගේ අභාව වශයෙන් ආයතනයන් තුළම තණ්හාව නිරුද්ධ විය යැයි වදාරන ලදි. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි ද “මෙහි ම ලාමක වූ අකුශල ධර්මයෝ නිරවශේෂයෙන්ම නිරුද්ධ වෙත්” යන තැන ඒ දොළොස් ආයතනයන්හිම අකුසලයන් නිරුද්ධ වන බව දත යුතුය.  

  • මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ 

බුදුරජාණන් වහන්සේ හුනස්නෙන් නැගී විහාරයට වැඩි පසු භික්ෂූන්වහන්සේලාට මෙසේ සිත් වීය. “ඇවැත්නි, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සංක්ෂේපයෙන් ධර්මය උදෙසා විස්තර වශයෙන් අර්ථ විග්‍රහ නොකොට විහාරටයට වැඩියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසූ ධර්මය කවරෙක් නම් අර්ථය විස්තර වශයෙන් බෙදා දක්වන්නේද ?” යනුවෙනි.

ඉන්පසුව උන්වහසේලා හට ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද ප්‍රශංසා කරන ලද මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ හට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙටියෙන් උදෙසූ ධර්මය විස්තර කිරීමට හැකි බව සිත්වීය. උන්වහන්සේලා මහා කච්චායන මහරහතන් වහන්සේ වෙත එළඹ බුදු රජාණන්වහන්සේගේ වදාළ  ධර්ම උද්දේශයෙහි අර්ථය විමසූහ.  

චතුපටිසම්භිදා ප්‍රාප්ත මහරතන් වහන්සේ බුදු පියාණන් වහන්සේ වදාල ධර්මය පාඨයෙහි අර්ථය මනාව දන්නේ නමුදු භික්ෂූන් වහන්සේලා ප්‍රශ්නය විමසූ ක්‍ෂණයෙහිම පිළිතුරු නොදුන්හ. දස බලධාරීන් වහන්සේට ගෞරව දැක්වීම පිණිස මෙසේ ප්‍රකාශ කළ සේක.

සෙය්‍යථාපි, ආවුසො, පුරිසො සාරත්ථිකො සාරගවෙසී සාරපරියෙසනං චරමානො මහතො රුක්ඛස්ස තිට්ඨතො සාරවතො අතික්කම්මෙව මූලං, අතික්කම්ම ඛන්ධං, සාඛාපලාසෙ සාරං පරියෙසිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍ය; එවංසම්පදමිදං ආයස්මන්තානං සත්ථරි සම්මුඛීභූතෙ, තං භගවන්තං අතිසිත්වා , අම්හෙ එතමත්ථං පටිපුච්ඡිතබ්බං මඤ්ඤථ. සො හාවුසො, භගවා ජානං ජානාති, පස්සං පස්සති, චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො, වත්තා පවත්තා, අත්ථස්ස නින්නෙතා, අමතස්ස දාතා, ධම්මස්සාමී තථාගතො. සො චෙව පනෙතස්ස කාලො අහොසි, යං භගවන්තංයෙව එතමත්ථං පටිපුච්ඡෙය්‍යාථ. යථා වො භගවා බ්‍යාකරෙය්‍ය තථා නං ධාරෙය්‍යාථ”

ඇවැත්නි, යම්සේ අරටුවෙන් ප්‍රයෝජන ඇති අරටු සොයන අරටු සොයමින් ඇවිදුනා පුරුෂයෙක් නො වැටී සිටුනා හර ඇති මහරුකෙක මුල ඉක්ම කඳ ඉක්ම අතු කොළෙහි අරටු සෙවිය යුතු කොට සලකන්නේ ද, අයුෂ්මත්නට බුදුන් හමු වූ කල්හි ඒ භාග්‍යවතුන් ඉක්ම අප අතින් මේ අර්ථය පිළිවිසිය යුතු යැයි සලකන්නහු නම් මේ කාරණය ද එබඳු නිපැත් ඇතියේ ය. ඇවැත්නි, ඒ භාග්‍යවත් තෙමේ වනාහි දත යුත්ත දනී. දැක්ක යුත්ත දකී. චක්‍ෂුර්භූත ය, ඥානභූත ය, ධර්මභූත ය, බ්‍රහ්මභූත ය, (ධර්ම) වර්තක ය, ප්‍රවර්තකය, අර්ථනිර්නෙතෘ (අර්ථය ගෙණ දෙන්නේ)ය, අමුර්තදාතෘ ය, ධර්මස්වාමී ය, තථාගත යැ. යම් කලෙක භාග්‍යවතුන්ගෙන් ම මේ අර්ථය පිළිවිසින්නහු නම් මේ එයට කල්ම ය. යම්සේ අපගේ භාග්‍යවත් තෙමේ ප්‍රකාශ කරන්නේ නම්, එසේ එය දරවා යි.

නැවත වතාවක් සංඝයා විසින් අර්ථය විග්‍රහ කරදෙන ලෙස ඉල්වූ කල උන්වහන්සේ එහි අර්ථ පැහැදිලි කිරීම ඇරැඹූහ.

‘‘යතොනිදානං, භික්‌ඛු, පුරිසං පපඤ්‌චසඤ්‌ඤාසඞ්‌ඛා සමුදාචරන්‌ති. එත්‌ථ චෙ නත්‌ථි අභිනන්‌දිතබ්‌බං අභිවදිතබ්‌බං අජ්‌ඣොසිතබ්‌බං. එසෙවන්‌තො රාගානුසයානං, එසෙවන්‌තො පටිඝානුසයානං, එසෙවන්‌තො දිට්‌ඨානුසයානං, එසෙවන්‌තො විචිකිච්‌ඡානුසයානං, එසෙවන්‌තො මානානුසයානං, එසෙවන්‌තො භවරාගානුසයානං, එසෙවන්‌තො අවිජ්‌ජානුසයානං, එසෙවන්‌තො දණ්‌ඩාදාන-සත්‌ථාදාන-කලහ-විග්‌ගහ-විවාද-තුවංතුවං-පෙසුඤ්‌ඤ-මුසාවාදානං. එත්‌ථෙතෙ පාපකා අකුසලා ධම්‌මා අපරිසෙසා නිරුජ්‌ඣන්‌තී”ති

මහණ, යම් හේතුවක් නිසා පුරුෂයා තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි සඞ්ඛ්‍යාත ප්‍රපඤ්ච කොට්ඨාශයේ පවත්වත් ද, මේ හේතුන් නැති කල්හි මමය මාගේය යැයි අභිනන්දනය කළ යුත්තක්, මමය මාගේය යැයි කිව යුක්කත්, මමය මාගේය යැයි ආලම්බණය කළ යුත්තක් නැත්නම් මෙයම රාග අනුසශයන්ගේ කෙළවරය මෙයම අවිද්‍යා අනුශයන්ගේ කෙළවරය, මෙයම දඬු ගැනීම, සැත් ගැනීම, කලහ, විග්‍රහ, විරුද්ධ කථා, නුඹ නුඹ යැයි කීම, පිසුනු  බස් කීම, මුසාබස් කීම යන මේවාට හේතු වූ චේතනාවන්ගේ කෙළවර  වෙයි. මෙහිම ලාමක වූ අකුශල ධර්මයෝ නිරවශේෂයෙන්ම නිරුද්ධ වෙත්” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සංක්ෂේපයෙන් උදෙසූ දහම් පාඨයෙහි අර්ථය විස්තර වශයෙන් මම මෙසේ දනිමි.

‘‘චක්‌ඛුඤ්‌චාවුසො, පටිච්‌ච රූපෙ ච උප්‌පජ්‌ජති චක්‌ඛුවිඤ්‌ඤාණං, තිණ්‌ණං සඞ්‌ගති ඵස්‌සො, ඵස්‌සපච්‌චයා වෙදනා, යං වෙදෙති තං සඤ්‌ජානාති, යං සඤ්‌ජානාති තං විතක්‌කෙති, යං විතක්‌කෙති තං පපඤ්‌චෙති, යං පපඤ්‌චෙති තතොනිදානං පුරිසං පපඤ්‌චසඤ්‌ඤාසඞ්‌ඛා සමුදාචරන්‌ති අතීතානාගතපච්‌චුප්‌පන්‌නෙසු චක්‌ඛුවිඤ්‌ඤෙය්‍යෙසු රූපෙසු”

ඇවැත්නි, ඇස ද රූපයන් ද නිසා චක්ෂුර්විඥානය උපදී. මේ තුන් දෙනාගේ එක්වීමෙන් ස්පර්ශය වෙයි. ස්පර්ශය නිසා වෙදනාව වෙයි. යමක් විඳී ද එය හඳුනයි. යමක් හඳුනා ද එය විතර්කණය කෙරෙයි. යමක් විතර්කණය කෙරේ ද, එය ප්‍රපඤ්චයට පමුණුවයි. යමක් ප්‍රපඤ්චයට පමුණුවා නම් ඒ චක්ෂුරූපාදී කාරණයෙන් (තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි) ප්‍රපඤ්චයන්ගෙන් යුක්ත සංඥාකොට්ඨාසයෝ අතීතානාගතවර්තමාන වූ ඇසින් බලා දතයුතු වූ රූපයෙහි ලා පුරුෂයා අභිභවනය කෙරෙත්.

මීළඟ ලිපියෙන් අපි මෙකී සූත්‍ර පාඨයන්ගේ ගැඹුරු අර්ථ විවරණය, එම තැන්හි පරමාර්ථ වශයෙන් උපදින සිත් සහ එම සිත් චිත්ත වීථි තුළ යෙදෙන අයුරු විස්තර කරන්නෙමු.