1. හැඳින්වීම 

නමෝ තස්ස භගවතෝ අරහතෝ සම්මාසම්බුද්ධස්ස..!!!

ගමනේන න පත්තබ්බෝ – ලෝකස්සන්තෝ කුදාචනං

නච අප්පත්‍වා ලෝකන්තංදුක්‍ඛා අත්‍ථි පමෝචනං

තස්මා හවේ ලෝකවිදූ සුමේධෝලෝකන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියෝ

ලෝකස්ස අන්තං සමිතාවි ඤත්‍වානාසිංසති ලෝකමිමං පරඤ්චාති

පාගමනින් කිසි කලෙකත් ලොව කෙළවරකට පැමිණිය නොහැක්කේය. ලොව කෙළවරට නොපැමිණ දුකින් මිදීමකුත් නැත. එහෙයින් ලොව දන්නා, මහ නුවණැති ලොව කෙළවරට ගිය වැස නිමවූ බඹසර ඇති පව් සංසිඳ වූ පුද්ගල තෙමේ ලොව කෙළවර දැන මෙලොව ද පරලොව ද නොපතයි. (රොහිතස්ස සූත්‍රය)

තථාගත සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘ලෝකවිදූ’ නම් වන සේක. ‘සබ්බථාපි විදිතලෝකත්තා පන ලෝකවිදූ’ යනුවෙන් විශුද්ධිමාර්ගයේ ලෝකවිදූ ගුණය නිර්වචනය කෙරේ. එහි අදහස වන්නේ සර්වප්‍රකාරයෙන් දන්නා ලද ලෝක ඇති හෙයින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලෝකවිදූ නම් වන බවයි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝකය, ලෝක ස්වභාව වශයෙන් ද, ලෝක සමුදය වශයෙන් ද, ලෝක නිරොධ වශයෙන් ද, ලෝක නිරෝධූපාය වශයෙන් ද සර්වප්‍රකාරයෙන් ම දන්නා සේක. එහෙයින් ලෝකවිදූ නම් වන සේක.

ලෝකය යැයි කී විට බොහෝ විට අපගේ සිහියට නැඟෙන්නේ අප ජීවත් වන පෘථිවි ලෝකය පමණක් වේ. එහෙත් ලෝකය යන්න ඊට වඩා පුළුල් අර්ථයක් ඇති දෙයකි. ඒ පිළිබඳ සාමාන්‍ය ජනයාට ඇත්තේ ඉතා අඩු අවබෝධයකි. සෑම සත්වයෙක් ම ලෝකයට අයත් වන අතර ලෝකයේ කොටසක් වේ. එහෙත් සත්වයෝ ලෝකය ගැන හෝ තමන් ගැන නොදනිති. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ ලෝකය සියල්ලෙන් සියල්ල අවබෝධ කළ සේක. සියල්ල අවබෝධ කරගත් බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේට ‘සර්වඥ’ යැයි කියනු ලැබේ. ලෝකයේ සියලු අවබෝධ කළයුතු දේ සර්වාකාරයෙන් වෙනත් කෙනෙකුගේ උපකාරයකින් තොරව අවබෝධ කළ බැවින් ‘සම්මාසම්බුද්ධ’ යැයි හැඳින්වේ. ලෝකවිදූ ගුණයේ දී බුදුරජාණන් වහන්සේ අවබෝධ කළ දේ ලෙස දැක්විය හැක්කේ ද මේ සියලු ලෝකයට අයත් දේම වේ. එහෙත් ගුණ වශයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේව හඳුනාගැනීමේ දී ලෝකය පිළිබඳ අපට අවබෝධ කරගත නොහැකි දේ අවබෝධ කරගත් අර්ථයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘ලෝකවිදූ’ යැයි ද හැඳින්වේ.

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ලෝකවිදූ ගුණයේ දී උන්වහන්සේ අවබෝධ කරගත් ලෝකය යන්නෙන් ලෝක තුනක් අදහස් වේ. එනම්, සංස්කාර ලෝකය, සත්වලෝකය සහ අවකාශ ලෝකය වශයෙනි.

  1. සංස්කාර ලෝකය : සත්ව වූ ද සත්ව නොවූ ද (ඉන්‍ද්‍රියබද්ධ වූ ද අනින්‍ද්‍රියබද්ධ වූ ද) සියල්ල සංස්කාර ලෝකය නම් වේ.
  2. සත්වලෝකය : ඉන්‍ද්‍රියබද්ධ වූ සියලුම ස්කන්‍ධ සමූහය හෙවත් සියලුම සත්ව සමූහය සත්වලෝකය නම් වේ.
  3. අවකාශලෝකය : සත්වයන් නොවූ සියලුම ගස්වැල්, මහපොළව ආදිය අවකාශ ලෝකය නම් වේ.

මේ අනුව ලෝකය යන්නට සියලූම සත්වයන් ද, සත්ව නොවූ සියලු දේ ද අයත් වේ. මෙයට නාමරූප දෙක, පඤ්චස්කන්‍ධය, සප්ත විඥානස්ථිති, අෂටලෝකධර්ම, නව සත්තාවාස, දොළොස් ආයතන, අටළොස් ධාතු යනාදි සෑම ආකාරයකින් ම දක්වනු ලබන සියල්ල අයත් වේ. මෙයට අයත් දේ මෙසේ දැක්විය හැකි වේ.

මේ එක් ලෝකධාතුවක හෙවත් එක් සක්වළක ඇතුළත් භූමි තිස් එකක් (31) සඳහන් වේ. එනම් සතර අපාය (4) ය, මනුෂ්‍යලෝකය (1) ය, දිව්‍යලෝක සය (6) ය, රූපාවචර බ්‍රහ්මලෝක දහසය (16) ය, අරූපාවචර බ්‍රහ්මලෝක සතර (4) ය යන මේ තිස්එක් තලය යි. මේ තිස්එක් තලය එක් හිරකින් හා සඳකින් ආලෝකමත් වන බව ධර්මයේ සඳහන් වේ. එසේ එක් හිරකින් හා සඳකින් ආලෝකමත් වන ප්‍රදේශය ලෝකධාතුවක් හෙවත් සක්වළක් ලෙස හැඳින්වේ. එබඳු සක්වළ දහසක් සහශ්‍රී ලෝකධාතුව නම් වේ. එහි හිරු දහසක්, සඳු දහසක්, මහමෙර දහසක් යනාදි ලෙස සියල්ල දහස් ගුණය බැගින් වේ. මෙය සහශ්‍රී චූළනිකා ලොකධාතුව ලෙස ද හැඳින්වේ. සහශ්‍රී චූළනිකා ලෝකධාතු දහසක් ද්විසහශ්‍රී මජ්ක්‍ධිමිකා ලෝකධාතුව ලෙස හැඳින්වේ. ඒ අනුව මෙහි සක්වළ දශලක්‍ෂයකි. එබඳු ද්විසහශ්‍රී මජ්ක්‍ධිමිකා ලෝකධාතු දහසක් තිසහශ්‍රී ලෝකධාතුව නම් වේ. මෙය මහාසහශ්‍රී ලෝකධාතුව නමින් ද හැඳින්වේ. මෙයට කෝටිලක්‍ෂයක් සක්වළ අයත් වේ.

අංගුත්තරනිකාය අට්ඨකථාව දක්වන අන්දමට ශ්‍රාවකයන්ට විෂය වන්නේ සහශ්‍රී ලෝකධාතුවයි. ද්විසහශ්‍රී මජ්ක්‍ධිමිකා ලෝකධාතුව තථාගතයන් වහන්සේලාගේ ජාතික්‍ෂේත්‍රය යි. එනම් බෝසතාණන් වහන්සේගේ ප්‍රතිසන්‍ධිය, උපත, අභිනිෂ්ක්‍රමණය, බුද්ධත්වය, ධර්මචක්‍ර පැවැත්වීම, ආයුසංස්කාර වොස්සජනය, පිරිනිවන් පෑම යන අවස්ථාවන්හි මෙපමණ ප්‍රදේශයක් කම්පා වේ. තිසහශ්‍රී ලෝකධාතුව තථාගතයන් වහන්සේලාගේ ආඥාක්‍ෂේත්‍රය යි. එපමණක් ප්‍රදේශය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අණ පවතී. ඒ නිසා ආටානාටිය සූත්‍රය, ඉසිගිලි සූත්‍රය, ධජග්ග සූත්‍රය, බොජ්ඣඩ්ග පිරිත, ඛන්‍ධපිරිත, මෝරපිරිත, මෙත්තපිරිත, රතනසූත්‍රය යන පිරිත් වල බලය මෙම තිසහශ්‍රී ලෝකධාතුව දක්වා පවතින බව සඳහන් වේ. ඉන් ඔබ්බෙහි සියලු සක්වළ තථාගතයන් වහන්සේලාගේ විෂයක්‍ෂේත්‍රය යි. එහි සීමාවක් නැත. තථාගතයන් වහන්සේලාට සියලු සක්වළට තමන්වහන්සේගේ ආලෝකය පැතිරවිය හැකි වේ. සියලු සක්වළ වැසි සත්වයන්ට ඇසෙන සේ ධර්මය දේශනා කළහැකි වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ සියල්ල අවබෝධ කළ බැවින් ලොකවිදූ නම් වන සේක.

ලෝකය කෙළවරක් නොපෙනෙන සීමා රහිත වූවකි. වරක් රෝහිතස්ස නම් දිව්‍යපුත්‍රයෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ කියා සිටියේ පෙර ආත්මභාවයක රොහිතස්ස නමින් මහත් ඍද්ධි ඇති තවුසෙක්ව හිඳ තමන් ලෝකයේ කෙළවර සොයා ගිය බවයි. ඔහුගේ ඍද්ධි බලපරාක්‍රමය අනුව පෙරදිග මුහුදේ එක් පාදයක් තබා අනෙක් පාදය අපරදිග මුහුදේ තබා ගමන් කළ හැකි විය. එසේ එකිනෙක ලෝකයෙන් ලෝකයට පා තබමින් ගොස් ලොව කෙළවරට පැමිණිමේ අදහසින් වසර සියයක් වූ ආයුෂය පුරාවට කෑමබීමාදි අත්‍යවශ්‍ය කටයුතු කරන වේලාව හැර අඛණ්ඩව ගියේ ය. එහෙත් ලෝකයේ කෙළවරට නොපැමිණි බවත්, අතර මඟ දී කලුරිය කළ බවත් ඒ දිව්‍යපුත්‍රයා බුදුරජාණන් වහන්සේට පවසා සිටියේ ය.

මෙහි දී බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කර වදාළේ ලෝකය පාගමනින් ගොස් කෙළවර කළ නොහැකි බවයි. එසේම ලෝකයේ කෙළවරට නොපැමිණ දුක් කෙළවර කිරීම ද කළ නොහැකි බවයි. එසේ දුක් කෙළවර කිරීම පිණිස කෙළවරට පැමිණිය යුතු ලෝකය ලෙස බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කරන ලද්දේ මේ බඹයක් පමණ වූ සිරුරයි.

අපිචාහං ආවුසෝ ඉමස්මිඤ්ඤේව බ්‍යාමමත්තේ කලේබරේ සසඤ්ඤිම්හි සමනකේ ලෝකඤ්ච පඤ්ඤාපේම ලෝකසමුදයඤ්ච ලෝකනිරෝධඤ්ච ලෝකනිරෝධගාමිනිඤ්ච පටිපදං’

ඇවැත්නි, එතකුදු වුවත් මම සංඥා සහිත, සිත් සහිත, බඹයක් පමණ වූ මේ සිරුරෙහි ම ලෝකයත්, ලෝකසමුදයත්, ලෝකනිරෝධයත්, ලොකනිරෝධගාමිනි පටිපදාවත් පණවමි. මෙසේ සත්වයන් විසින් තවමත් අවබෝධ කර නොගත් බැවින් නිවන් නොදුටු ලෝකය පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ සර්වප්‍රකාරයෙන් ම අවබෝධ කරගත් බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලෝකවිදූ නම් වන සේක. ඒ ලෝකය පිළිබඳව තමන්ට නිසි අවබෝධයක් නොමැති නිසාවෙන් ම මිනිසුන් නොයෙක් වැරදි අදහස් ඇති කරගනිති. එසේම තමන්ට අවබෝධ කරගත නොහැකි අසීමාන්තික ලෝකය පිළිබඳ නොයෙක් විද්‍යාත්මක පරීක්‍ෂණ සිදු කරමින් මස් ඇසට පෙනෙන දේ පමණක්ම ලෝකය යැයි වරදවා ගනිති. එහෙත් මස් ඇසට නොපෙනෙන බොහෝ දේ පවතින බව නුවණින් තේරුම් කරගත යුතු වේ.

උදාහරණයක් ලෙස වේගයෙන් කැරකෙන විදුලිපංකාවක පෙති ඇසට නොපෙනෙන තරමට වේගවත් වූ විටක එතැන කිසිවක් නැත යැයි අදහසක් ඇති කර ගත හොත් එය මිථ්‍යාවකි. එය නුවණින් තේරුම් ගතයුතු වේ. එබැවින් ඇසට නොපෙනෙන, නුවණින් තේරුම් ගතයුතු ලෝකය පිළිබඳව බුදුරජාණන් වහන්සේ නොයෙක් දේශනාවන්හි දේශනා කරන ලද දේ පිළිබඳ පරීක්‍ෂණ සිදු කිරීමට උත්සහවත් වීම නිෂ්ඵල දෙයකි. එය පරීක්‍ෂණයකින් හෝ අවබෝධ කරගැනීමට තරම් තමන්ගේ නුවණ දියුණු වී නැති බව තේරුම් ගතයුතු වේ. එහෙත් ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ අවබෝධ කරගෙන දේශනා කරන ලද ලෝකය පිළිබඳ ඒ බුද්ධ දේශනය අනුව විස්තර දැනගැනීම ලෝකයේ ඇති විසිතුරු බව, එය සිතීමෙන් හෝ තර්කයෙන් තේරුම් ගැනීම අපහසු බව, නුවණින් අවබෝධ කරගතයුතු බව වටහා ගැනීමට වැදගත් වේ. එබැවින් ඒ ලෝකය පිළිබඳ බුද්ධ දේශනයන්හි එන තොරතුරු අර්ථකථා ටීකානුසාරයෙන් අපගේ ශක්ති පමණින් මෙසේ දක්වන්නෙමු.

– මහාවිහාරය –

ආශ්‍රිත ග්‍රන්‍ථ

විශුද්ධිමාර්ගය

අර්ථකතා, ටීකා සහිත ත්‍රිපිටක ග්‍රන්‍ථ

අභිධර්ම මාර්ගය – රේරුකානේ චන්‍දවිමල මාහිමි

සූවිසි මහ ගුණය – රේරුකානේ චන්‍දවිමල මාහිමි

චතුරාර්ය සත්‍යය – රේරුකානේ චන්‍දවිමල මාහිමි

අභිධර්ම චන්‍ද්‍රිකාව – මාතර ශ්‍රී ධම්මවංශ මාහිමි

අභිධර්ම ප්‍රකාශය – ආභිධම්මික දොඩම්පහළ කවිධජ මාහිමි

2. ලෝකයේ අන්තර්ගතය 

ලෝකය යන්නට ඇතුළත් දෙය කෙටියෙන්ම කිවහොත් නාම-රූප දෙක පමණකි. එය ස්කන්‍ධාදි වශයෙන් තවත් විස්තර කළහැකි වේ. ඒ සියල්ල ඇතුළත් භූමි වශයෙන් භූමි තිස් එකක් (31) ඇති බව ඉහත දක්වන ලදී. ඒ සියල්ලේම සත්වයන්ගේ උත්පත්තිය කර්මානුරූපව සිදු වන බැවින් පළමුව ඒ උත්පත්ති ක්‍රමය පිළිබඳ දක්වනු ලැබේ.

සත්වයන්ගේ ච්‍යුති-උත්පත්ති ක්‍රමය

අවිද්‍යාව සහ තෘෂ්ණාව සහමුලින්ම නසන ලද රහතන් වහන්සේලා හැර සෙසු සියල්ලෝම මරණින් මතු යළි උත්පත්තිය ලබති. ඒ උත්පත්ති ස්වකීය කර්මානුරූපව සිදුවේ. ඒ ජීවිතයේම හෝ පෙර ජීවිතයක කරන ලද කුසලාකුසල කර්මයක විපාකයක් වශයෙන් සුගති, දුගති ලෝකවල සත්වයන්ගේ උත්පත්තිය සිදු වේ. මේ අනුව මරණින් මතු සත්වයන්ගේ උත්පත්තිය දෙයාකාරයකට සිදු වේ.

  1. සුගතිගාමී උත්පත්ති – මනුෂ්‍ය ලෝකය, දිව්‍යලෝක සය (6) සහ බඹලොව උත්පත්තිය යන මේවා සුගතිගාමී උත්පත්ති වේ. සුගති උත්පත්තියක් සිදු වන්නේ කුසල සිතක විපාකයක් වශයෙන්ම වේ. එබැවින් මිනිස් ලොව හෝ කවරාකාරයේ උපතක් හෝ සකස් වන්නේ කුසල විපාකයකින්ම බව සිහි තබාගත යුතු වේ.
  2. දුගතිගාමී උත්පත්ති – සතර අපාය උත්පත්ති දුගතිගාමී වේ. දුගති උත්පත්තියක් සකස් වන්නේ අකුසල විපාකයක් වශයෙන්ම වේ.

මෙසේ කුසලාකුසල කර්මානුරූපව සත්වයන්ගේ උත්පත්තිය තීරණය වන්නේ මරණාසන්න අවස්ථාවේ තමාට අරමුණු වන දේ අනුව වේ. ඕනෑම පුද්ගලයකුට මරණාසන්න අවස්ථාවේ කර්මය, කර්මනිමිත්ත, ගතිනිමිත්ත යන තුනෙන් එකක් අරමුණු වේ.

කර්මය – ඒ ජීවිතයේම හෝ පෙර ජීවිතයක තමා විසින් කරන ලද කුසල හෝ අකුසල කර්ම චේතනාවක් අරමුණු වීමයි. ඒ අනුව තමන්ගේ කුසලචේතනාවක් අරමුණු වන පුද්ගලයාගේ මරණාසන්න මොහොත කුසල පක්‍ෂයට නැඹුරු වේ. ප්‍රාණඝාතාදි අකුසල චේතනාවක් අරමුණු වන පුද්ගලයාගේ මරණාසන්න අවස්ථාව අකුසල පක්‍ෂයට නැඹුරු වේ. ඒ අනුව අදාළ පුද්ගලයාගේ මතු උත්පත්තිය තීරණය වේ. මෙසේ කර්මය අරමුණු වීමේ දී එය මනසට අරමුණු වේ.

උදා: රුවන්වැලි සෑයට මල්පූජා කිරීමක් කර්මය වශයෙන් අරමුණු වන පුද්ගලයාට අදාළ කුසල චේතනාව අරමුණු වේ. තමන් ඒ මොහොතේ රුවන්වැලි සෑයට මල් පූජා කරන්නේ යම්සේ ද එසේ වැටහේ. ප්‍රාණඝාතයක් කර්මය වශයෙන් අරමුණු වන්නේ නම් තමන් ඒ මොහොතේ ප්‍රාණඝාතයක් කරන්නාක් මෙන් අකුසල චේතනාව එල්බගෙන සිටී.

කර්මනිමිත්ත – කිසියම් කුසල හෝ අකුසල කර්මයකට නිමිති කරගන්නා ලද, උපකාර කරගන්නා ලද උපකරණාදියක් අරමුණු වීමයි. එහි දී අරමුණු වන්නේ කුසලාකුසල චේතනාව වශයෙන් නොව එකී කර්මයට උපකාර කරගත් ද්‍රව්‍යයක් සිහිපත් වීම වශයෙනි. මෙය මනසට සිහින පෙනෙන්නාක් මෙන් වැටහීම සිදුවිය හැකි අතර ඇතැම් විට ඇස ආදියට අරමුණු වීමක් ද සිදුවිය හැකිය.

උදා: රුවන්වැලි සෑයට මල් පූජාකළ පුද්ගලයකුට රුවන්වැලි සෑ චෛත්‍යරාජයන් වහන්සේ අරමුණු විය හැකිය. එසේම තමාගේ කිසියම් කුසල කර්මයකට අදාළව චෛත්‍ය, බෝධි, බුද්ධප්‍රතිමා, මල්, පහන් ආදි කිසිවක් අරමුණු විය හැකිය. අකුසල කර්මයක නිමිත්තක් අරමුණු වන පුද්ගලයාට ප්‍රාණඝාතාදියකදී මරණයට පත්කළ සත්වයන්, මැරීමේ උපකරණ, සොරකම් කළ බඩු ආදි කිසිවක් සිහිපත් වේ.

ගතිනිමිත්ත – මතු උපදින භවය පිළිබඳ කිසියම් සංඥාවක් අරමුණු වීම මෙහි දී සිදුවේ. කුසල කර්මයක විපාකයක්

වශයෙන් සුගතියේ උපදින සත්වයන්ට දෙව්ලොව දිව්‍ය රථ, දිව්‍ය විමාන, මල් ගොමු, කල්පවෘක්‍ෂ ආදියක් අරමුණු විය හැකිය. ධම්මික උපාසක මහතාට, දුටුගැමුණු මහරජතුමාට ආදීන්ට දිව්‍ය රථ අරමුණු වූයේ මේ ආකාරයෙන් වේ. මිනිස්ලොව උපදින සත්වයන්ට මාතෘ ගර්භය ගති නිමිත්ත වශයෙන් වැටහේ. නිරයෙහි උපදින සත්වයන්ට ගිනිදැල්, ලෝදිය, යම රාක්‍ෂසයන්, නපුරු සතුන් ආදිය අරමුණු විය හැකිය. තිරිසන් යෝනියේ උපදින අයට සත්වයන්, කැලෑ ආදිය අරමුණු විය හැකිය.

මෙම අරමුණු වීම සෑම සත්වයකුටම සිදු වේ. හදිසි අනතුරකින්, බෝම්බ පිපිරීමකින් ආදියකින් මරණයට පත්වන පුද්ගලයාට පවා ඉතා ක්‍ෂණිකව මෙම අරමුණු වීම සිදු වේ. ශල්‍යකර්මාදියකදී මරණයට පත්වන පුද්ගලයකුට, හදිසි අනතුරු ඒකකයක සිටියදී මරණයට පත්වන පුද්ගලයාට පවා සිය මනසට මෙම අරමුණු වීම සිදුවන බව සැලකිය යුතු.

මේ අනුව මරණාසන්න අවස්ථාවේ අරමුණු වන කර්මය, කර්මනිමිත්ත, ගතිනිමිත්ත අනුව ඔහුගේ මරණාසන්න අවස්ථාව තීරණය වේ. කිසියම් කුසලයකට අදාළව කර්මයක් හෝ කර්මනිමිත්තක් හෝ ඒ අනුව සුගතියේ උපදින ස්ථානය පිළිබඳ ගතිනිමිත්තක් හෝ අරමුණු වන පුද්ගලයාගේ මරණාසන්න චිත්තපරම්පරාව කුසලයට නැඹුරු වේ. අකුසලයකට අදාළව කර්මයක් හෝ කර්මනිමිත්තක් හෝ අපායෝත්පත්තිය පිළිබඳ ගති නිමිත්තක් අරමුණු වන පුද්ගලයාගේ මරණාසන්න චිත්තපරම්පරාව අකුසලයට නැඹුරු වේ.

සත්වයන්ගේ සිත් ඇතිවීම අතීත කර්මයෙන් හටගත් වස්තු රූපය ආධාර කරගෙන සිදුවන අතර ඒ වස්තුරූප පරම්පරාව සිඳී ගියහොත් නැවත ඒ ශරීරය ආධාර කරගෙන සිත් ඇති නොවේ. එවිට මරණය සිදු වූවා නම් වේ. මරණාසන්න අවස්ථාවේ ඒ වස්තුරූප පරම්පරාවන් සිඳී යන්නට ඉතා ආසන්න බැවින් ඒ ශරීරය ආධාර කරගෙන ඇති වන අන්තිම සිත් කිහිපය හෙවත් මරණාසන්න චිත්ත වීථිය ඇති වේ. ඉන්පසු වස්තුරූපය සිඳී යන අතර නැවත ඒ සිරුරේ සිත් ඇතිවීමක් සිදු නොවේ. මේ අවස්ථාවේ චිත්තවේගය ඉතා හීන බැවින් ප්‍රකෘතියෙන් මෙන් ජවන සිත් සතක් (7) ඇති නොවන අතර ජවන සිත් පහක් (5) පමණක් ඇති වේ. මෙම වීථියේ අවසානයට ඇති වන සිත ච්‍යුති චිත්තය නම් වේ. මෙම මරණාසන්න සිත් වලට අරමුණ වන්නේ ඒ මොහොතේ අරමුණු වූ කර්මය, කර්මනිමිත්ත හෝ ගතිනිමිත්ත යන තුනෙන් එකකි. ඒ අනුව මරණාසන්න ජවන් සිත් කුසල හෝ අකුසල සිත් බව තීරණය වේ.

ච්‍යුති සිතෙන් පසු නැවතත් එම ශරීරයේ සිත් ඇති වීමක් සිදු නොවන නමුදු සිත් පරම්පරාව නොසිඳී පවතී. ච්‍යුති සිත නිරුද්ධ වීමත් සමඟම මරණාසන්න අවස්ථාවේ ගත් අරමුණම ගනිමින් විපාක දීමට ඉදිරිපත්ව තිබූ කර්මයාගේ විපාක වශයෙන් වෙනත් තැනක ඊළඟ ජාතියේ පළමුවන සිත හෙවත් ප්‍රතිසන්ධි සිත ඇති වේ. එය සත්වයාගේ නැවත ඉපදීම නම්වේ. ඒ ප්‍රතිසන්ධි සිත වර්තමාන භවයෙන් අනාගතයට ගිය එකක් නොව වර්තමාන සිත් පරම්පරාවටම අයත් අලුත් සිතකි. ඒ ච්‍යුති-ප්‍රතිසන්ධි සිත් දෙක අතර ඇත්තේ චිත්තක්‍ෂණයක කාලය පමණි. එබැවින් මරණයට පත් වූ පුද්ගලයා ඒ මොහොතේම අලුත් භවයක ඉපදීම සිදු වේ. ඒ අතර උපතක් සොයමින් සැරිසරන කාලයක් නැත. මෙසේ සත්වයන් කර්මානුරූපව උපත ලබන සියලුම ස්ථාන සුගති, දුගති වශයෙන් දෙයාකාරයකින් දැක්විය හැකි වේ.

සුගති ලෝක

සත්වයන් මරණින් මතු ස්වකීය පුණ්‍ය ශක්තිය මත සුගතිගාමීව උපත ලබන බව බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කරන සේක. ‘ගති’ යනුවෙන් සත්වයන් උපත ලබන ස්ථාන හැඳින්වේ. සු යන උපසර්ගයෙන් යුතු වූ විට මනා ගති හෙවත් සත්වයන්ගේ උපත සිදු වන හොඳ ස්ථාන දැක්වේ. එසේ සුගතිගාමී උත්පත්තියක් සකස් වන ප්‍රධාන සුගති භූමි තුනක් වේ.

  1. කාමසුගති භූමි සත (7) : එනම් මනුෂ්‍ය ලෝකය සහ සදිව්‍ය ලෝකයන්
  2. රූපාවචර භූමි : රූපාවචර බඹලොව දහසය (16)
  3. අරූපාවචර භූමි : අරූපාවචර බඹලොව සතර (4)

3. කාමසුගති ලෝක 

සත්වයන් දානාදි නොයෙක් පින් රැස් කොට මේ එකිනෙක සුගති භූමීන්හි උත්පත්තිය ලබන ආකාරය බුදුරජාණන් වහන්සේ විභඩ්ගප්‍රකරණයේ මෙසේ විස්තර කරන සේක.

දානං දත්‍වා සීලං සමාදයිත්‍වා උපෝසථකම්මං කත්‍වා කත්‍ථ උප්පජ්ජන්ති.

දානං දත්‍වා සීලං සමාදයිත්‍වා පෝසථකම්මං කත්‍වා අප්පේකච්චෙ ගහපතිමහාසාළානං සහව්‍යතං උපපජ්ජන්ති. අප්පේකච්චේ බ්‍රාහ්මණමහාසාළානං සහව්‍යතං උපපජ්ජන්ති. අප්පේකච්චෙ ඛත්තියමහාසාළානං සහව්‍යතං උපපජ්ජන්ති.

අප්පේකච්චේ චාතුම්මහාරාජිකානං දේවානං සහව්‍යතං උපපජ්ජන්ති. අප්පේකච්චෙ තාවතිංසානං දේවානං සහව්‍යතං උපපජ්ජන්ති. අප්පේකච්චෙ යාමානං දේවානං සහව්‍යතං උපපජ්ජන්ති. අප්පේකච්චෙ තුසිතානං දේවානං සහව්‍යතං උපපජ්ජන්ති. අප්පේකච්චේ නිම්මාණරතීනං දේවානං සහව්‍යතං උපපජ්ජන්ති. අප්පේකච්චෙ පරනිම්මිතවසවත්තීනං දේවානං සහව්‍යතං උපපජ්ජන්ති.

දන් දී, සිල් සමාදන්ව, පෙහෙවස් රැක කොතැනක උපදී ද යත්:

දන් දී, සිල් සමාදන්ව, පෙහෙවස් රැක ඇතැම් කෙනෙක් ගෘහපති මහාසාරයන්ගේ (මහත් වූ ධනරාශිය ඇති ගෘහපතීන්ගේ) සහභාවයට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් බ්‍රාහ්මණමහාසාරයන්ගේ සහභාවයට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් ක්‍ෂත්‍රියමහාසාරයන්ගේ සහභාවයට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් චාතුම්මහාරාජික දෙවියන්ගේ සහභාවයට පැමිණෙත්.

ඇතැම් කෙනෙක් තාවතිංස දෙවියන්ගේ සහභාවයට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් යාම දෙවියන්ගේ සහභාවයට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් තුසිත දෙවියන්ගේ සහභාවයට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් නිම්මාණරතී දෙවියන්ගේ සහභාවයට පැමිණෙත්. ඇතැම් කෙනෙක් පරනිම්මිතවසවත්තී දෙවියන්ගේ සහභාවයට පැමිණෙත්.

මේ අනුව දන්දීම් ආදී පින් රැස්කිරීම් හේතුවෙන් මිනිස් ලොව ගෘහපති, බ්‍රාහ්මණ, ක්‍ෂත්‍රිය ආදී කුලයන්හි නොයෙක් ධනධාන්‍යාදියෙන් යුතුව උපත ලබයි.

මනුෂ්‍ය ලෝකය

මනුෂ්‍ය ශබ්දය ග්‍රන්ථාන්තරයෙහි විවරණය කරන ආකාරය අනුව ‘මනස උසස් බැවින් මනුෂ්‍ය නම් වේ’. මනෝ උස්සන්නමස්සාති මනුස්සා. උසස් වූ මනසක් ඔහුට ඇත්තේනුයි මනුෂ්‍ය නම් වේ. සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයෝග්‍යතාදිගුණේහි උක්කට්ඨමනතාය මනෝ උස්සන්නං එතේසන්ති මනුස්සා. ශ්‍රේෂ්ඨ ස්මෘතිය, සූරභාවය, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ පැවිදි ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදීම් ආදි ගුණයන් කරණකොටගෙන ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සිත් ඇති බැවින් ඔවුන්ට උසස් වූ මනසක් ඇත්තේය. එහෙයින් මනුෂ්‍ය නම් වෙති.

ජම්බුද්වීපය, පූර්වවිදේහය, අපරගෝයානය, උත්තරකුරු දිවයින යනුවෙන් මනුෂ්‍යවාසයන් සතරක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. එයින් ජම්බුද්වීප වැසියන් ශ්‍රේෂ්ඨ ස්මෘති ආදිය හේතුවෙන් උසස් වූ මනසක් ඇති බැවින් මනුෂ්‍ය නම් වේ. මොවුන්ට සමාන රූපඇති බව ආදි හේතු නිසාවෙන් සෙසු මහාද්වීප වැසියන් ද මනුෂ්‍ය නම් වේ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ අංගුත්තර නවක නිපාතයේ සඳහන් කරන්නේ ජම්බුද්වීප වැසි මිනිසුන් උතුරුකුරු දිවයින් වැසි මිනිසුන්ට වඩා තුන් ආකාරයකින් උසස් වන බවයි. එනම් සූරබව හෙවත් කුශල ධර්මයන්හි දක්‍ෂභාවයෙන් ද, සතිමත් බවින් ද, මේ සම්බුද්ධ ශාසනයෙහි උපසම්පදා ශීල, සාමණෙර ශීලාදියෙන් විසීම් වශයෙන් ද යන තුන් ආකාරයෙන් ජම්බුද්වීප වැසියන් උතුරුකුරු දිවයින් වැසියන් අභිබවා සිටිති.

ආයු පිරිසිඳීම

ජම්බුද්වීප වැසියන්ගේ ආයුෂ පිළිබඳ නිශ්චිත බවක් නැති අතර පූර්වවිදේහ වැසියන්ගේ ආයුෂ වසර 700ක් බව සඳහන් වේ. අපරගොයාන වැසියන්ගේ අවුරුදු 500ක් ආයුෂ වන අතර උත්තරකුරු වැසියන්ට අවුරුදු 1000ක් ආයුෂ වේ.

ජම්බුද්වීප වැසියන්ගේ ආයුෂ අවුරුදු අසඩ්ඛෙය්‍යයේ පටන් දසඅවුරුද්ද දක්වා ද, අවුරුදු දහයේ පටන් අසඩ්ඛෙය්‍ය දක්වා ද වෙනස් වේ. මේ සඳහා ගතවන කාලය අන්තඃකල්පයක් ලෙස හැඳින්වේ. ජම්බුද්වීප වැසියන් ඇතැම් කාලයක හොඳ ප්‍රතිපත්තියේ පිහිටන අතර ඇතැම් කාල වල නොමනා ප්‍රතිපත්තියේ පිහිටති. එසේ නොමනා ප්‍රතිපත්තීන් අනුගමනය කරන කාලයේ ආයුෂ පිරිහී දස අවුරුද්ද දක්වා අඩු වේ. හොඳ ප්‍රතිපත්ති පුරණ කාලයේ ආයුෂ අසඩ්ඛෙය්‍ය දක්වා වැඩි වේ.

අන්තරකල්පය/සත්ව විනාශය

මිනිසුන්ගේ ආයුෂ වසර දහය දක්වා අඩු වූ කාලයේ ශස්ත්‍ර, රෝග, දුර්භික්‍ෂ යන තුන් ආකාරයෙන් එක්තරා ක්‍රමයකට සත්ව විනාශයක් සිදුවේ.

  1. ශස්ත්‍රාන්තර කල්පය : සත්වයන්ගේ ද්වේෂය අධික වී නම් ආයුධ වලින් කපා කොටාගෙන සත්වයන් විනාශ වේ. මෙය ශස්ත්‍රාන්තර කල්පය නම් වේ. මෙසේ මිය යන සත්වයන් එකිනෙකා කපාකොටාගෙන මියයන බැවින්, එකිනෙකා කෙරෙහි පවතින වෛරය නිසා බොහෝ සෙයින් නිරයේ උපත ලබති.
  2. රෝගාන්තර කල්පය : සත්වයන්ගේ මෝහය අධික වී නම් රෝග පීඩාදියෙන් විනාශ වේ. මෙය රෝගාන්තර කල්පය නම් වේ. මෙසේ මියයන සත්වයන් එකිනෙකා පිළිබඳව ‘මෙවැනි රෝගයක් අනෙකකුට නොවේවා’ යි මෙත් සිත් උපදවා ගන්නා බැවින් බොහෝ සෙයින් සුගතිගාමී වෙති.
  3. දුර්භික්‍ෂාන්තර කල්පය : සත්වයන්ගේ ලෝභය අධික වී නම් දුර්භික්‍ෂයෙන් විනාශය වේ. මෙය දුර්භික්‍ෂාන්තර කල්පය නම් වේ. මොවුන් ආහාර පිළිබඳ ආශාව ඇතිව මියයන නිසා බොහෝ සෙයින් ප්‍රේත ලෝක වල උපදිති.

අසඩ්ඛෙය්‍ය කල්පය හා කල්ප විනාශය

අන්තඃකල්ප විස්සක් (20) එක් අසංඛෙය්‍ය කල්පයකි. අසංඛෙය්‍ය කල්ප සතරක් (4) මහාකල්පයක් වන අතර අන්තඃකල්ප අසූවකි (80).

සංවර්තය, සංවර්තස්ථායි, විවර්තය, විවර්තස්ථායි යැයි අසංඛෙය්‍ය කල්ප සතරකි. කාමලෝක සහ ඇතැම් බ්‍රහ්මලෝකයන් දීර්ඝ කාලයකට වරක් ගින්නෙන්, ජලයෙන් හෝ සුළඟින් විනාශ වේ. සංවර්තකල්පය යනු ලෝකය නැසෙමින් පවත්නා කාලයයි. සංවර්තස්ථායී යනු ලෝකය විනාශවීමෙන් පසු විනාශවන්නට ගත වූ කාලය තරම් කාලයක් සිස් ව පවතින කාලයයි. විවර්තකල්පය යනු නැවත ලෝකය මඳින් මඳ සැදී සම්පූර්ණ වීමට ගතවන කාලයයි. විවර්තස්ථායී කල්පය යනු ලෝකය සෑදී සම්පූර්ණ වී නැවත විනාශ වීමට පටන්ගැනීම දක්වා කාලයයි.

මෙහි ලා සංවර්තය හෙවත් කල්පය විනාශවීම් ජලයෙන්, ගින්නෙන් සහ වායුවෙන් යැයි ආකාර තුනකි. විනාශ වන සීමා ද ආභස්සරය, සුභකිණ්හය, වේහප්ඵලය යැයි තුනකි. ගින්නෙන් විනාශ වන විට ආභස්සර බ්‍රහ්මලෝකයට යට සියලුම ලෝක දැවී විනාශ වේ. ජලයෙන් විනාශ වන විට සුභකිණ්හයට යට සියලුම ලෝක ජලයෙන් යට වී විනාශ වේ. වායුවෙන් විනාශ වන විට වේහප්ඵලයට යට සියල්ල වායුවෙන් විනාශ වේ.

සදිව්‍ය ලෝක

දන්දීම් ආදි පුණ්‍යසම්පත්තිය මහත් වන විට කාම සුගති භූමි අතරින් දිව්‍යලෝක සයෙහි උත්පත්තිය සිදු වේ. එකී දිව්‍යලෝක සය (6) නම්,

චාතුම්මහාරාජිකය, තාවතිංසය, යාමය, තුසිතය, නිම්මාණරතිය, පරනිම්මිතවසවර්තිය යනුවෙනි. 

  1. චාතුම්මහාරාජික දිව්‍යලෝකය

මනුෂ්‍ය ලෝකයට යොදුන් හතලිස් දෙදහසක් (42,000) ඉහළින් පිහිටා ඇති බව සඳහන් වේ. විභඩ්ගප්‍රකරණර්ථකථාවේ සඳහන් වන්නේ මහාමේරු පර්වතය මැද හෙවත් යුගන්ධර පර්වතයේ පිහිටා ඇති බවයි.

සතරවරම් දෙවිවරුන්ට භක්ති ඇති බැවින් චාතුම්මහාරාජික යන නම් ලැබෙන බව සඳහන් වේ. සතරවරම් දෙවිවරු ලෙස සඳහන් වන්නේ ධතරට්ඨ, විරූළ්හක, විරූපක්‍ඛ, කුවේර යන සතරදෙනා වෙති. මහාසමය සූත්‍රයේ ‘පුරිමං දිසං ධතරට්ඨෝ, දක්‍ඛිණේන විරූළ්හකෝ’ යනාදි ලෙස සඳහන් වන්නේ මොවුන් පිළිබඳව වේ. ගණ්ඩබ්බ, කුම්භණ්ඩ, නාග, යක්‍ෂ යන සතරකොට්ඨාසයන්ට අධිපති දෙවිවරු මේ නම් වලින් දැක්වේ. ඒ අනුව මේ සත්වකොට්ඨාසයන් චාතුම්මහාරාජිකයේ සිටින බව පැහැදිලි වේ.

මෙම චාතුම්මහාරාජික දෙවිවරු භූමස්ථ, ආකාශස්ථ යනුවෙන් දෙයාකාර වේ. එසේම ඛිඞ්ඩාපදූසික, මනොපදූසික, සීතවළාහක, උණ්හවළාහක, චන්‍දිමදෙවපුත්ත, සුරියදෙවපුත්ත යන දෙවිවරු ද චාතුම්මහාරාජිකයට අයත් බව විභඩ්ග අටුවාවේ සඳහන් වේ. ඛිඞ්ඩාපදූසික යනු දිව්‍යලෝකයේ ක්‍රීඩා ලොල්ව නියමිත වේලාවට ආහාර නොගැනීම නිසා චුතවන දෙවියෝය. මනෝපදූසික යනු අන් දෙවිකෙනෙක් කෙරෙහි ද්වේෂයෙන් සිත දූෂණය කරගෙන ඒ නිසාවෙන් චුතවන දෙවියෝය. ශීතල ඇති කරන දෙවි වරු සීතවළාහක නම්වේ. උණුසුම ඇති කරන දෙවිවරු උණ්හවළාහක නම්වේ. චන්‍ද්‍රවිමානයෙහි සිටින දිව්‍යපුත්‍රයා චන්‍දිම දිව්‍යපුත්‍රයා වන අතර සූර්යවිමානයෙහි සිටින්නේ සුරිය දිව්‍යපුත්‍රයා වේ.

මිනිස් ලොව වසර පණසක් (50) චාතුම්මහාරාජික දෙවියන්ට එක් දිවා රැයකි. එබඳු දින තිසක් (30) මාසයක් වන  අතර මාස දොළොසක් වසරක් වේ. එබඳු වසර 500ක් චාතුම්මහාරාජිකයේ ආයුෂ වේ. ඒ අනුව මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් වසර අනූ ලක්‍ෂයක් (9,000,000) චාතුම්මහාරාජිකයේ ආයුෂ වේ. එහෙත් අල්පෙශාක්‍ය වූ හෝ මහේශාක්‍ය වූ හෝ බූමාටු දෙවියන්ගේ හා විමාන ප්‍රේතාදීන්ගේ ආයුෂ මෙතෙකැයි නිශ්චිත නැත.

  1. තාවතිංස දිව්‍යලෝකය

තෙත්තිංස ජනා තත්‍ථ උපපන්නාති තාවතිංසා’ යනුවෙන් දැක්වෙන බැවින් මඝමානවක තුමා සමඟ තෙතිස් දෙනෙක් එහි උපන් බැවින් තාවතිංස නම්වේ. මෙහි අධිපති වන්නේ ශක්‍ර දෙවේන්‍ද්‍රයායි. මහමෙර මුදුනේ ඇති බව සඳහන් වේ. චාතුම්මහාරාජික දිව්‍යලෝකයේ පටන් යොදුන් හතලිස් දෙදහසක් (42,000) ඉහළින් පවතී. මෙම දෙවිවරු ද පර්වතස්ථ සහ ආකාශස්ථ වශයෙන් සිටී.

මිනිස් ලොව වසර 100ක් තව්තිසා වැසි දෙවියන්ට එක් දිවා රැයකි. එබඳු දින තිසක් (30) මාසයක් වන අතර මාස දොළොසක් වසරක් වේ. එබඳු වසර 1000ක් තාවතිංසයේ ආයුෂ වේ. ඒ අනුව මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් වසර තුන්කෝටි සැට ලක්‍ෂයක් (36,000,000) තාවතිංසයේ ආයුෂ වේ.

  1. යාම දිව්‍යලෝකය

දිබ්බං සුඛං යාතා පයාතා සම්පත්තාති යාමා’ ලෙස සඳහන් වන පරිදි දිව්‍යමය වූ සැපයට ගියාහු ද පැමිණියාහු ද, සම්ප්‍රාප්ත වූවාහු ද එහෙයින් ඒ දෙවියෝ යාම නම් වෙති. මෙය තාවතිංසයට යොදුන් 42,000ක් ඉහළින් පිහිටා ඇත.

මිනිස් ලොව වසර 200ක් යාම දෙවියන්ට එක් දිවා රැයකි. එබඳු දින තිසක් (30) මාසයක් වන අතර මාස දොළොසක් වසරක් වේ. එබඳු වසර 2000ක් යාමයේ ආයුෂ වේ. ඒ අනුව මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් වසර දහහතරකෝටි සතලිස් ලක්‍ෂයක් (144,000,000) යාමයේ ආයුෂ වේ.

  1. තුසිත දිව්‍යලෝකය

තුසිත යන පදය විභඩ්ග අටුවාවේ දක්වන්නේ ‘තුට්ඨා පහට්ඨා තුසිතා’ යනුවෙනි. එනම් තුටු පහටු සිත් ඇත්තාහු තුසිත නම් වෙති. තමන්ගේ ශ්‍රී සම්පත්තිය හේතුකොටගෙන ප්‍රීතියට පැමිණි දෙවියන්ගේ වාසස්ථානය යන අර්ථයෙන් ද තුසිත නම්වේ. මෙය යාම දිව්‍යලෝකයේ පටන් යොදුන් 42,000ක් ඉහළින් පිහිටා ඇත.

මිනිස් ලොව වසර 400ක් තුසිත දෙවියන්ට එක් දිවා රැයකි. එබඳු දින තිසක් (30) මාසයක් වන අතර මාස දොළොසක් වසරක් වේ. එබඳු වසර 4000ක් තුසිතයේ ආයුෂ වේ. ඒ අනුව මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් වසර පණස්හත්කෝටි සැටලක්‍ෂයක් (576,000,000) තුසිතයේ ආයුෂ වේ.

  1. නිම්මාණරතිය

පකතිපටියත්තාරම්මණතෝ අතිරේකේනරමිතුකාමකාලේ යථාරුචිතේ භෝගේ නිම්මිනිත්වා රමන්තීති  නිම්මාණරතී’ යනුවෙන් දැක්වෙන බැවින් ප්‍රකෘතියෙන් පිළියෙළ වූ අරමුණට වඩා වැඩිතරම් අරමුණකින් සිත්අලවනු කැමති කල්හි සිතට රිසි පරිදි වූ භෝගසම්පත්තීන් නිර්මිත කොට සිත්අලවත් ද එහෙයින් ඒ දෙවියෝ නිම්මාණරතී නම් වෙති. එනම් තමන් විසින් නිර්මාණය කරගන්නා ලද ශ්‍රී සම්පත්තියෙහි ඇලෙන බැවින් නිම්මාණරතී නම් වේ. මෙය තුසිතයෙන් යොදුන් 42,000ක් ඉහළින් පිහිටා තිබේ.

මිනිස් ලොව වසර 800ක් නිම්මාණරතී දෙවියන්ට එක් දිවා රැයකි. එබඳු දින තිසක් (30) මාසයක් වන අතර මාස දොළොසක් වසරක් වේ. එබඳු වසර 8000ක් නිම්මාණරතියේ ආයුෂ වේ. ඒ අනුව මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් වසර දෙසිය තිස්කෝටි සතලිස් ලක්‍ෂයක් (2,304,000,000) නිම්මාණරතියේ ආයුෂ වේ.

  1. පරනිම්මිතවසවර්තිය

චිත්තාචාරං ඤත්‍වා පරේහි නිම්මිතේසු භෝගේසු වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තී’ යැයි විභඩ්ග අටුවාවේ කියූ ආකාරයට සිතේ පැවැත්ම දැන අන්අය විසින් නිර්මිත කළා වූ භෝගසම්පත්තීන් තමාගේ වසඟයේ පවත්වන බැවින් ඒ දෙවියෝ පරනිම්මිතවසවර්ති නම් වෙති. මෙය නිම්මාණරතියට යොදුන් 42,000ක් ඉහළින් පිහිටා ඇත.

මිනිස් ලොව වසර 1600ක් පරනිම්මිතවසවර්ති දෙවියන්ට එක් දිවා රැයකි. එබඳු දින තිසක් (30) මාසයක් වන අතර මාස දොළොසක් වසරක් වේ. එබඳු වසර 16,000ක් පරනිම්මිතවශවර්තියේ ආයුෂ වේ. ඒ අනුව මනුෂ්‍ය වර්ෂ වලින් වසර නවසිය විසිඑක්කෝටි සැට ලක්‍ෂයක් (9,216,000,000) පරනිම්මිතවසවර්තියේ ආයුෂ වේ.

ඡ එතේ කාමාවචරා – සබ්බකාමසමිද්ධිනෝ

සබ්බේසං එකසඩ්ඛාතෝ – ආයු භවති කිත්තකෝ

ද්වාදසකෝටි සතං තේසං – අට්ඨවීසඤ්ච කෝටියෝ

පඤ්ඤාස සතසහස්සානි – වස්සග්ගේන පකාසිතා

මෙකී සයක් වූ කාමාවචරයෝ සියලු පඤ්චකාමයෙන් සමෘද්ධ වූවාහු වෙත්. සියලු කාමාවචරයන්හි එක් රැස් කොට පිඬුකළ ආයු ප්‍රමාණය කොතෙක් වෙයි ද යත්, ඒ සයක් කාමාවචර දෙවියන්ගේ ආයුෂ මිනිසුන්ගේ අවුරුදු ගණනින් එක්දහස් දෙසිය විසිඅටකෝටි පණස්ලක්‍ෂයක් (12,285,000,000) යැයි ප්‍රකාශ කරන ලදී.

4. රූපාවචර බ්‍රහ්මලෝක 

යම් පුද්ගලයෙක් ප්‍රථමධ්‍යානාදිය උපදවා එකී ධ්‍යානයෙන් නොපිරිහී කලුරිය කළේ වී නම් මරණින් මතු රූපාවචර බ්‍රහ්මලෝකයක උපදී. එසේ උපත සිදුවන බඹලොව දහසයක් (16) පිළිබඳව සඳහන් වේ. මේවා එකිනෙක ධ්‍යාන භේදය අනුව මෙසේ දැක්විය හැකි වේ.

ප්‍රථමධ්‍යාන භූමි

ප්‍රථමධ්‍යානය වඩා නොපිරිහුණු ධ්‍යානයෙන් කලුරිය කොට උපත ලබන රූපාවචර බ්‍රහ්මලෝක තුනක් වෙති. මේවා සමතලයක පිහිටා තිබේ. එනම් පරනිම්මිතවසවර්ති දිව්‍යලෝකයෙන් මත්තෙහි යොදුන් පණස්පන්ලක්‍ෂ අටදහසක් (5,508,000) ඉහළින් පිහිටා තිබේ. එකිනෙක බ්‍රහ්මයන්ගේ ආයුෂ පමණක් වෙනස් වේ. මේ බඹතල තුනේම උපදනා බ්‍රහ්මයෝ එකම රූපාවචර ප්‍රථමධ්‍යාන විපාක සිතෙන් ප්‍රතිසන්‍ධි ගනී.

  1. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජය

මහාබ්‍රහ්මානං පාරිසජ්ජා පරිචාරකාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා’ යනුවෙන් සඳහන් වන ආකාරයට මහාබ්‍රහ්මයන්ගේ පිරිස වූ මෙහෙකරුවන් වූ බ්‍රහ්මයෝ බ්‍රහ්මපාරිසද්‍ය නම් වෙති. විභඩ්ගප්‍රකරණයෙහි සඳහන් වන ආකාරයට ප්‍රථමධ්‍යානය පරිත්ත වශයෙන් (මඳ වූ ඡන්ද, චිත්ත, විරිය, වීමංසාවන්ගෙන් යුතුව) වඩා මෙම බ්‍රහ්මපාරිසද්‍යයේ උපත ලබති. මෙහි ආයුෂ අසංඛ්‍ය කල්පයකින් 1/3 කි.

  1. බ්‍රහ්මපුරෝහිතය

මහාබ්‍රහ්මයන්ගේ පුරෝහිත භාවයෙහි සිටියා වූ බ්‍රහ්මයෝ බ්‍රහ්මපුරෝහිත නම් වෙති. ප්‍රථමධ්‍යානය මධ්‍යම වශයෙන් (මධ්‍යම වූ ඡන්ද, චිත්ත, විරිය, වීමංසාවන්ගෙන් යුතුව) වඩා මෙම බ්‍රහ්මපුරෝහිතයේ උපත ලබති. අසංඛ්‍ය කල්පයකින් 1/2 ක් ආයුෂ වේ.ලෝකවිදූ 22

  1. මහාබ්‍රහ්මය

වර්ණවත් බැවින් ද, දීර්ඝායුෂ්ක වන බැවින් ද මහත් වූ බ්‍රහ්මයෝ මහාබ්‍රහ්ම නම් වෙති. ප්‍රථමධ්‍යානය ප්‍රණීතව (උතුම් වූ ඡන්ද, චිත්ත, විරිය, වීමංසාවන්ගෙන් යුතුව) වඩා මෙහි උපත ලබති. මොවුන් සහස්සබ්‍රහ්ම, ද්විසහස්සබ්‍රහ්ම ආදි වශයෙන් වෙති. සක්වළ දහසකට අධිපති වූවෝ සහස්සබ්‍රහ්ම නම්වෙති. සක්වළ දෙදහසකට අධිපති ද්විසහස්සබ්‍රහ්ම නම් වෙති. අසංඛ්‍ය කල්පයක් ආයුෂ වේ.

ද්විතීයධ්‍යාන භූමි

ද්විතීයධ්‍යානය උපදවා නොපිරිහී කලුරිය කර උපතලබන බඹතල තුනක් සඳහන් වෙති. ඒ අනුව (චතුෂ්ක ක්‍රමයට) රූපාවචර ද්විතීයධ්‍යාන විපාක සිතින් මෙම බඹතල තුනේම ප්‍රතිසන්‍ධි ගනී. ධ්‍යාන පඤ්චක ක්‍රමයට නම් ද්විතීය හා තෘතීය ධ්‍යාන විපාක සිත් දෙකින්ම ප්‍රතිසන්‍ධි ගන්නේ මෙම ද්විතීය ධ්‍යාන බඹතලයන්හි වේ. මේවා ප්‍රථමධ්‍යාන භූමියෙන් යොදුන් පණස්පන්ලක්‍ෂ අටදහසක් (5,508,000) මත්තෙහි සමානතලයක පිහිටා තිබේ. එකිනෙක බ්‍රහ්මයන්ගේ ආයුෂ පමණක් වෙනස් වේ.

  1. පරිත්තාභ (4)

පරිත්තා ආභා එතේසන්ති පරිත්තාභා’ යනුවෙන් සඳහන් වන බැවින් අල්ප වූ ආලෝකයක් ඇති බ්‍රහ්මයන් පරිත්තාභ නම් වෙති. ද්විතීයධ්‍යානය මඳ වශයෙන් උපදවා නොපිරිහී කලුරිය කර මෙම බඹතලයේ උපත ලබති. මහාකල්ප දෙකක් ආයුෂ වේ.

  1. අප්පමාණාභ (5)

අප්‍රමාණ වූ ආලෝකයක් ඇති බ්‍රහ්මයන් අප්පමාණාභ නම් වෙති. ද්විතීයධ්‍යානය මධ්‍යමවශයෙන් උපදවා මෙහි උපත ලබති. මහාකල්ප 4 ක් ආයුෂ වේ.

  1. ආභස්සර (6)

දඬුවැටපහනෙන් ගිනිදැල් විහිදෙන්නාක් වැනි වූ ආලෝකයක් ශරීරයෙන් විහිදෙන්නා වූ බ්‍රහ්මයෝ ආභස්සර නම් වෙති. ද්විතීයධ්‍යානය ප්‍රණීත වශයෙන් උපදවා මෙහි උපත ලබති. මහාකල්ප 8 ක් ආයුෂ වේ.

තෘතීයධ්‍යාන භූමි

රූපාවචර තෘතීයධ්‍යානය උපදවා නොපිරිහී කලුරිය කර උපතලබන බඹලොව තුනක් සඳහන් වේ. ඒ අනුව රූපාවචර තෘතීයධ්‍යාන (පඤ්චක ක්‍රමයට නම් චතුර්ත්‍ථ ධ්‍යානය) විපාක චිත්තයෙන් මෙම බඹතල තුනේම ප්‍රතිසන්‍ධි ගනී. ද්විතීයධ්‍යාන බඹතලයෙන් යොදුන් පණස්පන්ලක්‍ෂ අටදහසක් (5,508,000) මත්තෙහි එකමතලයක මෙම බඹලොව තුනම පිහිටා ඇත.

  1. පරිත්තසුභ (7)

එකඝන වූ නිශ්චල ආලෝකය සුභ නම්වේ. ‘පරිත්තා සුභා එතේසන්ති පරිත්තසුභා’ යැයි සඳහන් වන බැවින් අල්ප වූ එකඝන වූ නිශ්චල ආලෝකයක් ඇති බ්‍රහ්මයන් මෙහි වාසය කරති. රූපාවචර තෘතීයධ්‍යානය මඳ වශයෙන් වඩා මෙහි උපත ලබයි. මහාකල්ප 16 ක් ආයුෂ වේ.

  1. අප්පමාණසුභ (8)

අප්‍රමාණ වූ ඒකඝන නිශ්චල ආලෝකයක් ඇති බ්‍රහ්මයන් අප්පමාණසුභ නම් වෙති. ඔවුන්ගේ වාසභූමිය අප්පමාණසුභය නම් වේ. තෘතීය ධ්‍යානය මධ්‍යම වශයෙන් වඩා මෙහි උපත ලබයි. මහාකල්ප 32 ක් ආයුෂ වේ.

  1. සුභකිණ්හ (9)

සුභ නම් වූ ඒකඝන නිශ්චල ආලෝකයෙන් ගැවසීගත්තා වූ බ්‍රහ්මයන් සුභකිණ්හක නම් වේ. ඔවුහු සිය ශරීරප්‍රභාවෙන් එකඝනව, රන් මඤ්ජුසාවක තබන ලද ඉතා පැහැපත්ව දිලිසෙන රන් පිඬක් සේ සශ්‍රීක යැයි සඳහන් වේ.

එබැවින් සුභකිණ්හක නම් වෙති. රූපාවචර තෘතීයධ්‍යානය ප්‍රණීත වශයෙන් වඩා මෙහි උපත ලබයි. මහාකල්ප 64 ක් ආයුෂ වේ.

චතුර්ථධ්‍යාන භූමි

රූපාවචර චතුර්ථධ්‍යානය (පඤ්චක ක්‍රමයට පඤ්චමධ්‍යානය) උපදවා නොපිරිහී කලුරිය කර උපත ලබන බඹතල තුනක් පිළිබඳ සඳහන් වේ. මේ අතරින් වේහප්ඵලය සහ අසංඥසත්තය තෘතීයධ්‍යාන භූමිය මත්තෙහි යොදුන් පණස්පන්ලක්‍ෂ අටදහසක් (5,508,000) ඉහළින් එකම තලයක පිහිටා තිබේ. ඉන් මත්තෙහි යොදුන් පණස්පන්ලක්‍ෂ අටදහස බැගින් ඉහළට සුද්ධාවාස බඹලොව පස එකිනෙකට උඩින් පිහිටා තිබේ.

  1. වේහප්ඵල (10)

විපුලා ඵලා එතේසන්ති වේහප්ඵලා’ ධ්‍යානානුභාවයෙන් හටගත් මහත් වූ විපාකයෝ මොවුන්ට ඇති බැවින් වේහප්ඵල නම් වෙති. මහාකල්ප 500 ක් ආයුෂ වේ.

  1. අසංඥසත්වය (11)

සංඥා විරහිත වූ සත්වයන්ගේ උත්පත්තිය සිදුවන බඹතලය අසංඥ සත්වය නම් වේ. ඇතැම් කෙනෙක් තීර්ථායතනයන්හි පැවිදිව වායෝ කසිණ භාවනාවෙන් චතුර්ථධ්‍යානය උපදවා එයින් නැගී සිට, ‘සිත නිසාවෙන්ම රාග ද්වේෂ මෝහයන් ඇති වේ’ යැයි සිතේ දොස් දැක ‘අචිත්තක බවම හෙවත් සිතක් නැති බවම සුදුසු යැ’යි ඒ සිත නැති බව මේ ආත්මභාවයේම නිර්වාණය වන්නේ යැයි සිතා සංඥා විරාග භාවනා කරති. ඒ සංඥා විරාග භාවනාවෙන් පඤ්චමධ්‍යානය සමාපත්තිය වඩා මේ අසංඥසත්වයේ උපත ලබති.

ඔවුන්ට උත්පත්තික්‍ෂණයෙහි රූපස්කන්‍ධය පමණක්ම පහළ වේ. එය ද කිසියම් ඉරියව්වකින් පහළ වූයේ නම් මහාකල්ප 500 ක් ඒ ඉරියව්වෙන්ම අචිත්තකව හිඳ චුත වේ. එවිට කාමාවචර සංඥාව ඉපිද මේ කාමභූමියෙහි (මිනිස් ලොව) උපදී. රූපස්කන්‍ධය පමණක් පහළ වන බැවින් මෙම අසංඥ තලය ‘එක වෝකාර භවය’ ලෙස ද හැඳින්වේ.

පංච සුද්ධාවාස

කාමරාග, පටිඝ නැති අනාගාමී සහ අරිහත් ආර්යයන් වහන්සේලා ‘සුද්ධ’ ලෙස හැඳින්වේ. ඔවුන්ගේ ආවාස භූමිය සුද්ධාවාස ලෙස හැඳින්වේ. ඒ අනුව මෙහි උපදින්නේ අනාගාමී ආර්යයන් වහන්සේලා වන අතර එහි දී අරිහත්වයට පත් රහතන් වහන්සේලා ද වාසය කරති. වේහප්ඵලය සහ අසංඥ සත්වයන්ට ඉහළින් මෙම බඹලොව පස පිහිටා ඇත.

  1. අවිහය (12)

අත්තනෝ සම්පත්තියා න හායන්ති න විහායන්තීති අවිහා’ යැයි කියූ බැවින් තමාගේ සම්පත්තිය කෙරෙන් නොපිරිහෙන අර්ථයෙන් මෙම බ්‍රහ්මයන් අවිහ නම් වෙති. ඔවුන්ගේ වාස භූමිය ද අවිහය නම්වේ. සද්ධින්‍ද්‍රිය අධික ආර්යයන් වහන්සේලා මෙහි උපත ලබති. මහාකල්ප 1000 ක් ආයුෂ වේ.

  1. අතප්පය (13)

න කඤ්චි සත්තං තප්පන්තීති අතප්පා’ යි කියූ ආකාරයට කිසිදු සත්වයෙක් නොතවන අර්ථයෙන් මේ බ්‍රහ්මයෝ අතප්ප නම් වෙති. ඔවුන්ගේ වාස භූමිය ද අතප්පය නම් වේ. සතින්‍ද්‍රිය අධික වී නම් මෙහි උපත ලබති. ආයුෂ මහාකල්ප 2000ක් වේ.

  1. සුදස්සය (14)

සුන්දරා දස්සනා අභිරූපා පාසාදිකාති සුදස්සා’ නම් වේ. එනම් සොඳුරු වූ, දැකුම්කළු වූ, විශිෂ්ට රූ ඇත්තා වූ, ප්‍රසාදජනක වූ අර්ථයෙන් මෙම බ්‍රහ්මයන් සුදස්ස නම් වෙති. ඔවුන්ගේ භූමිය සුදස්සය නම් වේ. විරියින්‍ද්‍රිය අධික පුද්ගලයන් මෙහි උපදී. මෙහි මහාකල්ප 4000 ක් ආයුෂ වේ.ලෝකවිදූ 26

  1. සුදස්සිය (15)

සුට්ඨු පස්සන්ති, සුන්දරමේතේසං වා දස්සනන්ති සුදස්සී’ යනුවෙන් මැනවින් දක්නා හෙයින් හෝ සොඳුරු දර්ශනයක් ඇති නිසාවෙන් මෙම බ්‍රහ්මයන් සුදස්සී නම් වෙති. ඔවුන්ගේ භූමිය ද සුදස්සිය නම් වේ. සමාධින්‍ද්‍රිය අධිකනම් මෙහි උපත ලබයි. මහාකල්ප 8000 ක් ආයුෂ වේ.

  1. අකනිට්ඨය (16)

සියලුම ගුණධර්මයන්ගෙන් ද, භව සම්පත්තියෙන් ද ජේෂ්ඨ බැවින්, මේ බඹ ලොවෙහි කනිෂ්ඨයන් නැති අර්ථයෙන් අකනිට්ඨ නම් වේ. ඒ අකනිට්ඨ බ්‍රහ්මයන්ගේ භූමිය ද මේ නමින් හැඳින්වේ. ප්‍රඥා ඉන්‍ද්‍රිය අධික වී නම් මෙහි උපත ලබයි. මහා කල්ප 16000 ක් ආයුෂ වේ.

බුදුවරයෝ දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි පහළ නොවී නම් සුද්ධාවාස බඹතල සිස් වේ. අකනිටා බඹතලයේ උපරිම ආයුෂ මහාකල්ප 16000 ක් බැවින් මිනිස් ලොව කල්ප 16000 කින් බුදුවරයෙක් පහළ නොවූයේ නම් සුද්ධාවාස සියල්ල සිස් වේ.

5. අරූපාවචර බ්‍රහ්මලෝක 

අරූපාවචර ධ්‍යාන සමාපත්තීන් සතරක් ඇති අතර ඒ එකිනෙකක් වඩා උපත ලබන භූමි සතරක් පිළිබඳව සඳහන් වේ. මේවායෙහි රූපස්කන්‍ධ පහළ නොවන අතර නාමස්කන්‍ධ පමණක් පහළ වේ. එසේ නාමස්කන්‍ධ සතර පමණක් පහළ වන බැවින් මෙම අරූප භූමි ‘චතුවෝකාර භව’ ලෙස ද හැඳින්වේ.

  1. ආකාසානඤ්චායතනය

ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය උපදවා නොපිරිහුණු ධ්‍යානයෙන් යුත් පුද්ගලයා ඒ ආකාසානඤ්චායතන විපාක චිත්තයෙන් මෙහි ප්‍රතිසන්‍ධි ගනී. අනන්ත වූ ආකාශප්‍රඥප්තිය අරමුණු කොට ‘අනන්තො ආකාසො’ යනුවෙන් පරිකර්ම කර ආකාසානඤ්චායතනය උපදවයි. මහාකල්ප 20,000 ක් ආයුෂ වේ.

  1. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය

ආකාසානඤ්චායතන චිත්තයේ අනන්ත බව අරමුණු කොට ‘අනන්තං විඤ්ඤාණං’ යැයි පරිකර්ම කිරීමෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය උපදවන අතර ඒ විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියෙන් නොපිරිහුණු පුද්ගලයා ඒ විපාක සිතෙන් මෙහි උපදී. මහාකල්ප 40,000 ක් ආයුෂ වේ.

  1. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය

කිසිවක් නොමැති බව හෙවත් නාස්තිප්‍රඥප්තිය අරමුණු කර ‘නත්‍ථි කිඤ්චි’ යැයි වැඩීමෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය උපදවන අතර ඉන් නොපිරිහී කලුරිය කර මෙහි උපත ලබයි. මහාකල්ප 60,000 ක් ආයුෂ වේ.

  1. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය

ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යාන චිත්තයේ ශාන්ත ස්වභාවය අරමුණු කර ‘සන්තමේතං පණිතමේතං’ කියා වැඩීමෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියට සමවැදිය හැකි අතර ඉන් නොපිරිහී කලුරිය කර නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයේ උපත ලබයි. මෙහි මහාකල්ප 84,000 ක් ආයුෂ වේ.

මෙසේ නොයෙක් ආකාරයෙන් කුසලධර්මයන් රැස්කොට සත්වයන්ගේ උත්පත්තිය සිදු වන සුගති ලෝක පිළිබඳව දේශනා කරන බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කරනුයේ ඒ කවරාකාරයේ සුගතියක උපත ලැබුවේ වුව ද නැවතත් දුගතිගාමී වියහැකි බවයි. එබැවින් අභිධර්මපිටකයේ විභඩ්ගප්‍රකරණයේ, ධම්මහදයවිභඩ්ගයේ මෙසේ දේශනා කරන සේක.

උක්‍ඛිත්තා පුඤ්ඤතේජේන – කාමරූපගතිඩ්ගතා

භවග්ගතම්පි සම්පත්තා – පුනාගච්ඡන්ති දුග්ගතිං

(පුණ්‍ය තේජසින් ඔසවා තබන ලදුව මනුෂ්‍යාදි සප්තසුගතිභවවලට සහ එකොළොස් රූපභවයේ පිළිසිඳගන්නා ලද ද, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා සඩ්ඛ්‍යාත භවාග්‍රයට පැමිණියාහු ද පෙරළා දුගතියට පැමිණේ.

තාව දීඝායුකා සත්තා – චවන්ති ආයුසඩ්ඛයා

නත්‍ථි කෝචි භවෝ නිච්චෝ – ඉති වුත්තං මහේසිනා

(කල්ප අසූහාරදහසක් පමණ නමුදු දීර්ඝායුෂ සහිත සත්වයෝ ආයු ගෙවී යාමෙන් ච්‍යුත වෙති. නිත්‍ය වූ කිසිදු භවයක් නොමැති බව මහෙර්ෂි වූ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කොට වදාරණ ලදී.)

එබැවින් සුගතිගාමී වුව ද නැවතත් දුගතියේ උපත ලැබිය හැකි බැවින් සෑම දෙනා අප්‍රමාදීව කුසලධර්මයන් වඩාගෙන නිවන් සාක්‍ෂාත් කරගැනීමට උත්සහවත් විය යුතු වේ. මෙසේ සුගති ලෝකයන් පිළිබඳ ගෙනහැර දක්වන බුදුරජාණන් වහන්සේ දුගති ලෝකයන් පිළිබඳව ද නොයෙක් සූත්‍රදේශනාදියෙහි දේශනා කළ සේක.

මෙම ලිපියෙන් අප සුගති ‌ලෝකය පිළිබඳ කරුණු ‌ගෙනහැර දැක්වුවෙමු. දුගතිය පිළිබඳ සවිස්තරාත්මකව අප ඊළඟ ලිපියෙන් පළකිරීමට බලාපොරොත්තු වන්නෙමු.