සමථ භාවනා, විදර්ශනා භාවනා වශයෙන් කුසල් සිත වැඩීම සඳහා සූදානම් වන සියලුදෙනාම පළමුව තමතමන්ගේ ශීලය පිරිසිදු කරගත යුතු වේ. පිරිසිදු සිල් ඇති තැනැත්තාගේ සමාධිය ශක්තිමත් වන බව, මහත්ඵල මහානිසංස වන බව බුදුරජාණන් වහන්සේ මහා පරිනිබ්බාණ සූත්‍රයේ දී ‘සීල පරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො’ යැයි දේශනා කොට වදාළ සේක. එහෙයින් පළමුකොටම ශීලය පිරිසිදු කරගත යුතු වේ.
ශීලය සතරාකාර වේ. එය සතර සංවර ශීලය ලෙස ද හැඳින්වේ. නිවන් සාක්‍ෂාත් කරගැනීම පිණිස භාවනා වඩන තැනැත්තා විසින් මෙම සතර සංවර ශීලයම පිරිසිදු කරගෙන සිවු පිරිසිදු ශීලයක පිහිටිය යුතු බව ධර්මයේ සඳහන් වේ. එනම්,

1. ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවර ශීලය – බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පනවා වදාළ සිකපද සංඛ්‍යාත ශීලය ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවර ශීලය නම් වේ. ඒ අනුව උපසපන් භික්‍ෂුවක් නම් ස්වකීය උපසම්පදා ශීලය ද, සාමණේර හිමි නමක් තමාට අදාළ ශීලය ද, සෙසු උපාසක උපාසිකාවෝ තම නිත්‍ය ශීලය වන පංචශීලය හෝ පෙහෙවස් සමාදන් වීම් වශයෙන් පොහොය අටසිල් දසසිල් වශයෙන් ද ශීලය පිරිසිදු කර ගත යුතු වේ. ඒ අනුව සිල්පද බිඳී ඇත්නම් ඒවා නිසියාකාරව පිරිසිදු කරගත යුතු වේ. ගිහි පින්වතුන් භාවනාවට ප්‍රථමයෙන් පංචශීලය හෝ අටසිල්, දසසිල් වශයෙන් ශීලය අදිටන් කරගැනීම වඩාත් සුදුසු වේ.

2. ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය – ඇස, කන, නාසය, දිව, ශරීරය, මනස යන ඉන්ද්‍රියයන් සංවර කරගැනීම ඉන්‍ද්‍රිය සංවර ශීලය නම් වේ. උදාහරණයක් ලෙස ඇසින් දකින රූප කෙරෙහි ඇල්මක්, රාගයක් හෝ ගැටීමක් ඇති නොවන අයුරින් ඒවා දුටු මාත්‍රයෙන් ඉවත දමා සත්වයෙක්ය, පුද්ගලයෙක්ය, ස්ත්‍රියක්ය, පුරුෂයෙක්ය යනාදි වශයෙන් නිමිති නොගත යුතු වේ. දකින පුද්ගලයා උසය, මිටිය, කළුය, සුදුය, මහතය, කෙට්ටුය, ලස්සනය, කැතය යනාදි වශයෙන් අනුව්‍යඤ්ජන නොගතයුතු වේ. එසේ නිමිති වශයෙන් හෝ අනුව්‍යඤ්ජන වශයෙන් නොසලකා ඇස සංවර කරගත යුතු වේ. කන, නාසය ආදී ඉඳුරන්ද මෙසේම සංවර කරගැනීමෙන් ඉන්‍ද්‍රිය සංවර ශීලය පිරිසිදු වේ.

3. ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය – මිථ්‍යා ආජීවයෙන් වැළකී සම්මා ආජීවයේ සිට තම දිවිපැවැත්ම සකසා ගැනීම ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය නම් වේ. නිවන් සාක්‍ෂාත් කරගනු කැමති සත්පුරුෂයන් විසින් නොකළයුතු යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ මත්පැන් මත්ද්‍රව්‍ය වෙළඳාම්, අවිආයුධ වෙළඳාම්, වසවිස වෙළඳාම්, මස් පිණිස සතුන් වෙළඳාම්, වහල් වෙළඳාම් යන වැරදි ආජීවයෙන් වැළකීම සුදුසු වේ.

4. ප්‍රත්‍ය සන්නිශ්‍රිත ශීලය – තමා පරිහරණය කරන ආහාර, ඇඳුම් පැළඳුම්, ගේ දොර, බෙහෙත් හෙත් ආදී ප්‍රත්‍යයන් සිහි නුවණින් සලකා බලා පරිහරණය කිරීම ප්‍රත්‍ය සන්නිශ්‍රිත ශීලය නම් වේ. ගිහි පැවිදි කාහටත් පාවිච්චි කළ හැකි, අපගේ ගුරු උතුමන් වහන්සේලා විසින් පරිහරණය කරන ලද සිව්පස ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා පාඨ මෙසේ දක්වමි. ඒවා හොඳින් කියවා බලා, මතකයේ තබාගෙන සිව්පසය පරිභෝග කිරීමේ දී නුවණින් යුතුව සිදු කිරීමෙන් ඉක්මනින් භාවනාවේ ප්‍රතිඵල ළඟා කරගත හැකි වේ.

චීවර ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව
බුදු පසේබුදු මහරහතන් වහන්සේලා විසින් සාමි පරිභෝගයෙන්ද, සෙසු ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් දායජ්ජ පරිභෝගයෙන්ද පරිභෝග කරන ලද මේ චීවරය (ඇඳුම) පැතූ බෝධියෙන් නිවන් සුව ලබනු පිණිස, දායජ්ජ පරිභෝගයට අනුලෝම වන සේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට නුවණින් පිළිගනිමි, පරිභෝග කරමි.
මේ චීවරය (ඇඳුම) සීතලෙන් වන පීඩාවෙන් වැළකීම පිණිසද, උණුසුමෙන් වන පීඩාවෙන් වැළකීම පිණිසද, මැසි මදුරු අව් වැසි සුළං විසකුරු සතුන් ආදීන්ගේ ස්පර්ශයෙන් වන පීඩාවෙන් වැළකීම පිණිසද, විශේෂයෙන් ශරීරය සංවර කර ගැනීම පිණිසද පරිභෝග කරන්නෙමි.

මෙසේ උපකාර වන්නා වූ මේ චීවරය (ඇඳුම) සත්වයෙක් පුද්ගලයෙක් ආත්මයක්ද නොවූ නිස්සත්ව නිර්ජීව ශූන්‍ය වූ ධාතු මාත්‍රයෙකි. මේ චීවරය පරිභෝග කරන්නාද සත්වයෙක් පුද්ගලයෙක් ආත්මයක්ද නොවූ නිස්සත්ව නිර්ජීව ශූන්‍ය වූ ධාතු මාත්‍රයෙකි.
මේ චීවරය (ඇඳුම) පරිභෝග කිරීමට ප්‍රථමයෙන් පිරිසිදු වූවත් දෙතිස් කුණපය වැළඳ ගැනීමෙන් අතිශයින් පිළිකුල් බවට පත්වන්නේය. අතට ගැනීමෙන්ද, ඇඳීමෙන්ද, පෙරවීමෙන්ද, පිළිකුල් වන්නේය. ශරීරයේ කේශ, ලෝම, නිය, සම්, පිත්, සෙම්, සැරව, කෙළ, සොටු, කබ, කඳුලු, වුරුණු තෙල්, මළ, මුත්‍රාදිය තැවරීමෙන්ද මළ කුණක් එතූ වස්ත්‍රයක් මෙන් පිළිකුල් වන්නේය.

පිණ්ඩපාත ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව
මේ දානය සපයන සියලු දෙනාම නිදුක් වෙත්වා…! නිරෝගි වෙත්වා…! සුවපත් වෙත්වා…! කියා මෛත්‍රියෙන් ප්‍රත්‍යාවේක්ෂා කරමි. අනන්ත බුදු, පසේ බුදු, මහරහතන් වහන්සේලා සාමි පරිභෝගයෙන් පරිභෝග කළාවූද, සෙසු ආර්යයන් වහන්සේලා දායජ්ජ පරිභෝගයෙන් පරිභෝග කරන ලද්දාවූද, මේ ධාර්මික ආහාරය පැතූ බෝධියෙන් නිවන් සුව ලබනු පිණිස පාරමී පුරණ ශීර්ෂයෙන්, දායජ්ජ පරිභෝගයට අනුලෝම වන පරිද්දෙන් සිහි නුවණින් සලකා
ප්‍රත්‍යාවේක්‍ෂාකොට පිළිගනිමි, වළඳමි.
ගම් දරුවන් මෙන් ක්‍රීඩා පිණිසවත්, මල්ලවයන් මෙන් බල මද පුරුෂ මද වඩනු පිණිසවත්, වෛශ්‍යාවන් මෙන් අන්තඃපුර රාජ මහේෂිකාවන් මෙන් ශරීරයේ අඩු තැන් පුරවනු පිණිසවත්, නළු නිළියන් මෙන් ගත සරසනු පිණිසවත් වළඳන්නේ නොවෙමි.
ජීවිතයේ පැවැත්ම පිණිසත්, කුසගිනි නිවනු පිණිසත් ශාසන බ්‍රහ්මචරියාවට අනුග්‍රහ පිණිසත් වළඳන්නේ වෙමි. මේ ආහාරය පරිභෝගයෙන් මෙතෙක් පැවති කුසගිනි වේදනාවෝ නැති වන්නේය. ප්‍රමාණය ඉක්මවා හෝ අපථ්‍ය ආහාර හෝ වැළඳීමෙන් සිදුවිය හැකි වේදනා නූපදින්නේය. මෙයින් මාගේ ජීවිත යාත්‍රාවද වන්නේය යන ප්‍රයෝජනය, පිණිස වළඳමි.
මෙසේ උපකාරකව පවත්නා වූ මේ ආහාරය සත්තවයෙක් පුද්ගලයෙක් ආත්මයක්ද නොවූ නිස්සත්ව නිජ්ජීව ශූන්‍ය වූ ධාතු මාත්‍රයෙකි… යනුවෙන් පිළිකුල් වශයෙන් හා ධාතු වශයෙන් සැලකිය යුතුය.

සේනාසන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව
බුදු පසේ බුදු මහරහතන් වහන්සේලා … ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට නුවණින් පිළිගනිමි, පරිභෝග කරමි.
මේ සෙනසුන සීතලෙන් වන පීඩාවෙන් වැළකීම පිණිසද, උණුසුමෙන් වන පීඩාවෙන් වැළකීම පිණිසද, මැසි මදුරු අව් වැසි සුළං විසකුරු සතුන් ආදීන්ගේ ස්පර්ශයෙන් වන පීඩාවෙන් වැළකීම පිණිසද, නපුරු ඍතූන්ගෙන් වන විපත් වළක්වා ගැනීම පිණිස ද, විවේකය පිණිස ද පරිභෝග කරන්නෙමි.
මෙසේ උපකාරකව පවත්නා වු මේ සෙනසුන සත්තවයෙක් පුද්ගලයෙක් ආත්මයක්ද නොවූ නිස්සත්ව නිර්ජීව ශූන්‍ය වූ ධාතු මාත්‍රයෙකි. … යනුවෙන් පිළිකුල් වශයෙන් හා ධාතු වශයෙන් සැලකිය යුතුය.

ගිලන්පස ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව
බුදු පසේ බුදු මහරහතන් වහන්සේලා … ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට නුවණින් පිළිගනිමි, පරිභෝග කරමි.
උපන්නා වු ශාරීරික රෝගාබාධ දුක් වේදනා සන්නිඳවා ගැනීම පිණිස මේ ගිලන්පස බෙහෙත් පිරිකර පිළිගනිමි, වළඳමි.
ඉහත පරිදි පිළිකුල් වශයෙන් හා ධාතු වශයෙන් සැලකිය යුතුය.
මෙසේ පිරිසිදු ශීලයක පිහිටාගෙන සුදුසු කල්‍යාණ මිත්‍රයන් වහන්සේ නමක් වෙතින් සමථ- විදර්ශනා භාවනා සඳහා උපදෙස් ලබා ගත යුතු වේ. එසේ සුදුසු කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සොයා ගැනීම වර්තමානයේ ඉතාම අපහසු වේ. එහෙයින් සුදුසු කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සොයා ගත නොහැකි නම් ඊට සුදුසු ග්‍රන්ථ පරිශීලනය කළ යුතු වේ. එසේ සුදුසු ග්‍රන්ථයක් ද සොයා ගත නොහැකි පින්වතුන් මේ ලිපි පෙළ පරිශීලනය කර සමථ විදර්ශනා භාවනා වඩා ලබාගත් බුදුසසුන ඉක්මයා නොදී අප්‍රමාදී වෙත්වා…!

ත්‍රිපිටක විශාරද, විද්‍යාවේදී
පූජ්‍ය මහව ඤාණාලෝක හිමි

2. කුසල් සිත වඩමු