ධම්මානුස්සති භාවනාව වඩන තැනැත්තා ධර්ම රත්නයේ ගුණ එකක් එකක් පාසා නුවණින් මෙනෙහි කරමින් භාවනා කළ යුතු වේ. ඒ සඳහා පළමුව ධර්මයේ ස්වාක්‍ඛාතාදි ගුණ පිළිබඳ දැනුමක් අවබෝධයක් තිබිය යුතු බැවින් ඒ සඳහා උපකාර වනු පිණිස ධර්මයේ සතරවැනි ගුණය වන ‘එහිපස්සික’ ගුණය පිළිබඳ මෙම ලිපියෙන් විස්තර කෙරේ.

තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශිත ධර්ම රත්නය තෙමේ ‘පැමිණ මේ සසුනෙහි පිළිවෙත් පුරා බලන්නැ’ යි අන්‍යයන්ට නිර්භීතව කිය හැකි අන්‍යයන් ඇද දැමීමට සුදුසු ගුණ ඇති හෙයින් ‘එහිපස්සික’ නම් වන්නේය. මේ අනුව ‘එහිපස්සික’ යන්නෙහි අර්ථය වන්නේ ‘එන්න, මේ ධර්මය අසන්න. මේ ධර්මය අනුව සසුන් පිළිවෙත් පුරා බලන්න’ යැයි අන්‍යයන් මෙහෙයවීමට, අන්‍යයන්ට උපදෙස් දීමට, බල කිරීමට වුව ද සුදුසු බව යි.
‘එහි පස්ස විධිං අරහතීති එහිපස්සිකො’ යනු ‘එහිපස්සික’ පදයේ විග්‍රහය යි. එනම් ‘එහි පස්ස විධානයට’ සුදුසු බැවින් ‘එහිපස්සික’ නම් වන බව යි. ‘එහි පස්ස විධානය’ යනු යම් කිසි දෙයක් ‘පැමිණ පරික්‍ෂා කර බලන්න’ යැයි විධාන කළ හැකි වීම යි. ‘එහි’ යනු ‘එන්න’ යන්න යි. ‘පස්ස’ යනු ‘බලන්න’ යන්න යි. කිසියම් තැනැත්තෙක් කිසිවක් නොමැති සිස් අත මිට මෙළවාගෙන ‘මෙහි රත්රන් ඇත’ යැයි කීව ද එය ‘පැමිණ බලන්න’ යැයි කීමට නො සමත් වේ. එහි කිසිවක් විද්‍යමාන නොවන බැවිනි. එබැවින් ‘එහි පස්ස විධානයට’ සුදුසු නො වේ. එසේ ම විද්‍යමාන වුව ද අසුචි මළමුත්‍රාදියක් ‘පැමිණ බලන්න’ යැයි සිත සතුටු කරවනු පිණිස කීමට නො හැකි වේ. එය දක්නා අයට පිළිකුල් ඇති කරවන අපිරිසිදු දෙයක් නිසාවෙන් තණකොළවලින් හෝ වෙනත් දෙයකින් වසා තැබිය යුතු වේ. එබැවින් ‘එහි පස්ස විධානයට’ සුදුසු නො වේ.

තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශිත නව ලෝකෝත්තර සද්ධර්මය තෙමේ පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන හෙයින් ද කෙලෙස් මල විරහිතව සර්වාකාරයෙන් පිරිසිදු බැවින් ද ‘පැමිණ පිළිවෙත් පුරා බලන්න’ යැයි කියනු ලබන ‘එහි පස්ස විධානයට’ සුදුසු වේ. එසේ මේ ධර්මය තෙමේ ‘එහි පස්ස විධානයට’ සුදුසු බැවින් ‘එහිපස්සික’ නම් වේ.

ලොව සැබවින් ම විද්‍යමාන නොවන ඇතැම් ධර්ම ඇත. ඉදිබුවන්ගේ පිහාටු, සාවුන්ගෙන් අං ආදිය සැබවින් ම ලොව විද්‍යමාන නොවන දේ බැවින් කිසියම් තැනැත්තෙකුට ‘පැමිණ බලන්න’ යැයි කීමට හැකි නො වේ. එසේ ම අන්‍ය තීර්ථකයන් විසින් පරිකල්පිත ධර්මය ද සත්‍ය වශයෙන් ඇති දෙයක් නොවන හෙයින් පැමිණ බලන්න යැයි කිව නො හැකි වේ. එහෙත් තථාගත ධර්මය වනාහි සත්‍ය වශයෙන් ම විද්‍යමාන දෙයකි. ඒ නවලෝකෝත්තර ධර්මය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දේ පළමුවෙන් ස්වකීය සන්තානයේ උපදවාගෙන ඤාණයෙන් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරගෙන වේ. එසේ ම බොහෝ ශ්‍රාවකයෝ ද ඒ ධර්මයන් උපදවාගෙන ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කර ගත්හ. එසේ ම යම් කෙනෙක් මේ සසුනෙහි පිළිවෙළින් පිළිවෙත් පුරන්නේ නම් එහි ප්‍රතිඵලයන් තමන්ට ම ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කර ගත හැකි වේ. එබැවින් ‘මේ සසුනෙහි පිළිවෙත් පුරා ඒ නවලෝකෝත්තර ධර්මයන් උපදවා ගන්න’ යැයි සැකයකින් තොරව කිව හැකි වේ. එහෙයින් ඒ නවලෝකෝත්තර ධර්මයන් ‘එහිපස්සික’ නම් ගුණයෙන් යුක්ත වේ.

යම් පුද්ගලයෙක් යම් තැනකට මාර්ගයක් කියා දුන්නේ නම් ඒ පිළිබඳව විශ්වාසය ඇති වන්නේ ඒ මාර්ගයේ යම් දුරක් ගමන් කොට කියන ලද මග සලකුණු කිසිවක් හමු වූයේ නම් පමණි. එසේ කියන ලද මග සලකුණු කිසිවක් හමු නොවූයේ නම් මග කී තැනැත්තා පිළිබඳව විශ්වාසයක් ඇති කර ගත නොහැකි වේ. කියන ලද මග සලකුණු කිසිවක් හමු වූයේ නම් පමණක් තමන් ගමන් ගන්නා මග පිළිබඳ විශ්වාසය ඇති වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෙන්වා දෙන ලද නිර්වාණගාමිනී මාර්ගය ද මෙසේ මග සලකුණු සහිත වේ. ඒ මාර්ගයේ පිළිපදින තැනැත්තන්ට ඒ මග සලකුණු දැක ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කර ගත හැකි වේ. පිළිවෙළින් ප්‍රථම ධ්‍යාන, ද්විතීය ධ්‍යාන, තෘතීය ධ්‍යාන, චතුර්ථ ධ්‍යාන ආදිය උපදවා ගන්නා තැනැත්තාට තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කළ නිවන් මාර්ගය පිළිබඳ සැක හැර පිළිපැදිය හැකි වේ. මේ ධර්මය අනුව පිළිපදින තැනැත්තාට ඒකාන්තයෙන් ම මේ ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය උපදවා ගත හැකි වේ. ඇතැමෙක් මේ ධර්මය කිසිදු ලෙසකින් පිළිපැදීමකින් තොරව ප්‍රායෝගික නොවන දේ යැයි පුරසාරම් fදාඩති. එහෙත් නිවැරදිව පිළිපදින තැනැත්තාට නිසි පරිදි ප්‍රතිඵල අත් දැකිය හැකි වේ. එසේ ඕනෑම අයෙකුට ‘පැමිණ පිළිවෙත් පුරා බලන්න’ යැයි කිව හැකි ගුණයක් ඇති හෙයින් ධර්ම රත්නය ‘එහිපස්සික’ නම් වේ.

ලොව ඇති ඇතැම් දේ ඇසීමෙන්, බැලීමෙන්, අනුගමනය කිරීමෙන් ලැබෙන්නේ අනිටු ඵල විපාක වේ. එසේ අනිටු ඵල විපාක ලැබෙන දෙයක් ඇසීමට, බැලීමට, අනුගමනය කිරීමට මඟ පෙන්වීම සුදුසු නො වේ. තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්මය අනුගමනය කිරීම යනු ඒකාන්තයෙන් ම යහපත් විපාක ලැබෙන දෙයක් වේ. ඒ ධර්මය පිළිපදින කිසිවෙකුට අනිටු විපාකයක් ඇති නො වේ. යම් කෙනෙක් ධර්මය අනුව පිළිපැදීමෙන් දානාදි කුශල ධර්මයන් රැස් කර, ශීලාදි ප්‍රතිපත්ති පූරණය කර මේ ජීවිතයේ දී මගපල නිවන් සාක්‍ෂාත් කර ගත නො හැකි වූයේ නම් මරණින් මතු ඒකාන්තයෙන් සුගතිගාමී විය හැකි වේ. තථාගතයන් වහන්සේ දැක සිත සතුටු කර ගත් මාත්‍රයෙන් බොහෝ දෙනෙක් සුගතිගාමී වූ බව සඳහන් වේ. ඒ ධර්මය පිළිපැද නිවන් අවබෝධ කරගත් පිරිස ද බොහෝ ය. එබැවින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්මය පිළිපැදීමට ඕනෑම කෙනෙකුට කිසිදු බිය සැකයකින් තොරව ආරාධනා කළ හැකි වේ. තථාගතයන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයේ බොහෝ අන්‍ය මිසදිටු ගත් අය පවා මේ ධර්මයට පැමිණ පිළිපැද නිවන් අවබෝධ කර ගත බව සඳහන් වේ.

මේ අනුව සතර මාර්ග, සතරඵල, නිර්වාණ සංඛ්‍යාත නවලෝකෝත්තර ධර්මය සත්‍ය වශයෙන් ම පරමාර්ථ වශයෙන් ම විද්‍යමාන බැවින් ‘එහිපස්සික’ නම් වේ. එසේ ම කෙලෙස් මල විරහිත හෙයින් පහව ගිය අහසෙහි පුන් සඳ මඬලක් මෙන් ද පඬුවන් පලසක බහා තබන ලද ජාතිරංග මාණික්‍ය රත්නයක් මෙන් ද පිරිසිදු බැවින් ‘එහිපස්සික’ නම් වේ. ඕනෑම තැනැත්තෙකුට පැමිණ මෙම ධර්මය අනුව පිළිපැද බලන්න යැයි ආරාධනා කළ හැකි බැවින් මේ ධර්මය ‘එහිපස්සික’ නම් ගුණයෙන් යුක්ත වේ යැයි ධම්මානුස්සති භාවනාව වැඩිය යුතු.

අනුරාධපුර, කටුකැලියාව, සද්ධාතිස්සාරාම මහාවිහාරවාසී,
ත්‍රිපිටක විශාරද, විද්‍යාවේදී, ශාස්ත්‍රපති, රාජකීය පණ්ඩිත,
පූජ්‍ය මහව ඤාණාලෝක හිමි